Evvel-Âhir, Kur’ân’a göre, leyl-nehâr, Cennet-nâr, mü’minîn-küffâr… gibi mütekabil esmâ ve mesânîdendir. Zât-ı Ulûhiyet mülâhazaya alınıp “Evvel” dediğimizde; her şeyden ve herkesten müstağni, sâbıkı bulunmayan, kıdem tahtının Sultanı ve varlığı kendinden “Vâcibu’l-Vücud” kastedilir. كَانَ اللّٰهُ وَلَمْ يَكُنْ مَعَهُ شَيْئٌ “O evvellerden evvel vardı ve beraberinde de hiçbir şey mevcut değildi.”³ gerçeği, böyle bir evveliyet ve kıdemi ifade etmektedir. Bazıları bu hadise وَهُوَ الْاٰنَ عَلٰى مَا كَانَ عَلَيْهِ“O şu anda da olduğu gibi bulunmaktadır.”⁴ilavesini yapmaktadırlar ki, eğer bu sözle, “O’nun varlığı kendinden ve vacip, eşyanın vücudu ise O’nunla kâim.” demek istiyorlarsa bunda bir mahzur olmasa gerek; yok, var olan sadece O, varlık ve hâdiseler bütünüyle vehim ve hayalden ibaret olduğunu iddia ediyorlarsa, حَقَائِقُ الْأَشْيَاءِ ثَابِتَةٌ⁵ gerçeğine zıt böyle bir çarpıklığı kabul etmemiz mümkün değildir.

O, kendinden başka her şeyden (mâsivâ) mukaddem bir “Evvel”; her şeyin encam ve nihayetine hâkim, varı yok yoku da var eden bir “Âhir”; vücudu varlığın her satır, her kelimesinde netlerden daha net, apaçık okunan bir Zâhir; her şeyin ötesinde, ötelerin de ötesinde kâinat ve hâdiselerin biricik mercii bir Bâtın; ama hem evveliyeti hem âhiriyeti, hem zâhiriyeti hem de bâtıniyeti birbirinden ayrı olmayan bir Evvel u Âhir ve bir Zâhir u Bâtın’dır. O, evveliyetiyle ezeliyetin ve âhiriyetiyle lâyezâliyetin biricik Sultanıdır. O’nun evveliyetindeki takdirleri, âhiriyette yine O’nun ilmî planlarına göre zuhur eder, derken her şey bir inkişaf sürecine girer.