Kırık Testi

<div class="elementor-widget-container">
Soru: Asr-ı Saadet’te mescidin fonksiyonları nelerdi? 
Günümüz şartlarında camilerimizin hem mimari hem de içtimaî hayattaki yeri 
zaviyesinden Asr-ı Saadet’teki ruhla yeniden şekillendirilmesi hangi hususlara 
bağlıdır? 
Cevap: Bu mübarek mekânlar için, biz, “bir araya 
getiren, cem eden” mânâsındaki “câmi” ifadesini kullandığımız gibi, “secde 
edilen yer, secdegâh” mânâsındaki “mescid” kelimesini de kullanırız. Mescide, 
rükû edilen yer mânâsında “merka” veya ayakta durulan yer mânâsında “makam” 
denilmemiştir. Çünkü bu iki husus, her ne kadar namazın çok önemli iki rüknü 
olsa da, bunlardan hiçbiri insanın Allah’a o en yakın hâlini ifade eden secde 
hâliyle mukayese edilemez. Resûl-i Ekrem Efendimiz (aleyhissalâtü vesselâm) bu 
yakınlığı ifade etme adınaأَقْرَبُ مَا يَكُونُ الْعَبْدُ مِنْ رَبِّهِ وَهُوَ 
سَاجِدٌ“Kulun Rabbisine en yakın olduğu an secde hâlidir.” (Müslim, 
Salât 215; Ebû Davud, Salât) buyurur. Zira secdede, Allah’ın büyüklüğünü 
ifadenin yanında insanın kendi küçüklüğünü ortaya koyma gibi iki mü-lâhaza bir 
araya gelir; gelir ve bu iki mülâhaza bir araya gelip örtüşünce Allah’a en yakın 
olma hâli zuhur eder. Evet, kul, tevazu, mahviyet ve hacâlet içinde başını yere 
koyduğunda ve hatta mümkün olsa başını topraktan daha aşağı götürme azmiyle 
secdeye kapandığında Allah’a kurbet hâsıl olur. Bir yerde secdenin bu hâli şu 
sözlerle ifade edilmişti: 
<blockquote dir="ltr" style="MARGIN-RIGHT: 0px"> 
“Baş-ayak aynı yerde, öper alnı seccade, İşte, insanı yakınlığa 
taşıyan cadde..!” </blockquote> 
Bu noktadan hareketle diyebiliriz ki, mescit, kendi gurbetlerinden sıyrılıp 
Allah’a yakınlık peşinde koşanların ve bu kurbeti, iksir gibi bilenlerin sık sık 
koşup boşaldıkları, deşarj oldukları, belki diğer bir mânâda şarj oldukları 
mübarek mekânın adıdır. 
Caminin Kuşatıcı İkliminde Hall u Fasl Edilen 
Meseleler 
Başta ifade edildiği gibi, “cem eden, toplayan” sözlük mânâsından hareketle 
cami kelimesini “insan-ların bir araya gelip toplandığı mekân” mânâsında 
kullanıyoruz. Fakat insanların bir araya gelip toplan-masını sadece cemaatle 
namaz eda etme şeklinde anlamak meseleyi daraltma olur. Caminin bu cem etme 
özelliğini daha geniş çerçevede ele almalıyız. Tabiî, onun bu özellik ve 
fonksiyonlarını en güzel şekilde anlayabilmek için de öncelikle devr-i 
risalet-penahiye bakmamız gerekir. İşte bu açıdan o altın çağa baktığımızda, 
Resûl-i Ekrem Efendimiz’in (aleyhissalâtu vesselâm) mesajını sunma, bazı 
meseleleri istişare etme, aldığı kararları infaz etme, bir problem karşısında 
alternatif çözümler üretme gibi değişik maksatlarla sahabe-i kiramı mescitte 
topladığını görüyoruz. Dolayısıyla caminin, namaz için insanları cem eden bir 
yer olmasının yanı başında, aynı zamanda Müslümanlığa ait pek çok meselenin 
halledildiği bir mekân olduğu anlaşılmaktadır. Evet, o kutlu mekân, yerine göre 
bir mektep, yerine göre bir medrese, yerine göre bir tekye, yerine göre de bir 
ibadethane vazifesi görür. Ayrıca cami, insanların bir araya ge-lerek itikâf 
yaptıkları, nefsaniyet ve cismaniyetten tecerrüt ettikleri, Hz. Pîr’in enfes 
ifadesiyle hayvaniyetten çıkıp cismaniyeti bıraktıkları, kalb ve ruhun derece-i 
hayatına yükselip seyahatlerini o yörüngede sürdürdükleri mübarek mekânın 
adıdır. Bu yönüyle o, sadece erkeklere mahsus bir mekân da değildir. Usûl ve 
şartlarına riayet edildiği, genel hava bozulmadığı sürece camiler, kadınlar için 
de bir araya gelip ibadet edecekleri kutlu mekânlardır. Çünkü Asr-ı Saadet’te 
mescit, erkeğe açık olduğu gibi kadına da açıktı. 
Söylenilen bu hususları biraz daha açacak olursak; Mescid-i Nebevî’de halka-i 
zikirler teşekkül eder, değişik ad ve unvanlarla Zat-ı Vacibü’l-Vücud anılırdı. 
Aynı zamanda orada sohbet halkaları oluşur ve Hazreti Ruh-u Seyyidi’l-Enâm 
(aleyhi elfü elfi salâtin ve selâm) o mübarek mekanda sohbet ederlerdi. 
Dışarıdan yeni gelen bir şahıs da hemen o halkaya dâhil olurdu. Allah Resûlü de, 
herkesin kendisini rahatlıkla görebileceği bir yerde dururdu. Zaten O’nu görme 
bile başlı başına ruhlarda inşirah hâsıl etmeye yetiyordu. Çünkü O’nu görmede 
insibağ vardır. Evet, İnsanlığın İftihar Tablosu’nun (aleyhissalâtü vesselâm) 
öyle bir ciddiyeti, Allah karşısında öyle bir duruşu vardı ki, garazsız bir 
insan O’nu görür görmez hemen çok rahatlıkla dize gelir ve “Sen Allah’ın 
Resûlü’sün” derdi. Bunun farkında olan sahabe efendilerimiz de, O’nu temaşaya, 
gözlerinin mimiklerine varıncaya kadar O’nu yakından takibe can atarlardı. 
Resûl-i Ekrem Efendimiz de (sallallâhu aleyhi ve sellem) kendisine teveccüh 
etmiş o insanlara, gönlünün o apak ilhamlarını boşaltırdı. Allah Resûlü, sohbete 
o kadar önem veriyordu ki, bir gün bir sahabi efendimizin şartları zorlayarak o 
halkanın içine girmeye çalışmasını takdir etmiş; halkanın arkasında oturmanın 
dûnhimmetlik olduğunu ifade buyurmuş; halkada yer bulamadığından dolayı ayrılıp 
giden birisi için iseفَأعْرَضَ فَأعْرَضَ اللّٰهُ تَعَالَى عَنْهُ“O 
geri döndü, Allah da ondan yüz çevirdi.” ikazında bulunmuştu. (Buhari, İlm 
8; Müslim, Selam 26) 
Mescid-i Nebevî’de Kabul Edilen Yabancı 
Heyetler 
Bütün bunların yanında Allah Resûlü (aleyhi salavâtullahi ve selâmuh) 
mescitte elçileri kabul buyu-ruyordu. O’nu görmek, dinlemek, doğru okumak ve 
O’nun ahval-i şahsiye-i âliyesini temaşa etmek üzere dört bir taraftan heyetler 
geliyordu. Efendimiz (sallallâhu aleyhi ve sellem) Medine’yi harem bölgesi ilan 
etmiş olmasına rağmen, orada yabancı elçi ve heyetleri de kabul ediyordu. En 
sahih hadis kaynaklarında geçtiği üzere Efendimiz (aleyhi ekmelüttehâyâ) Necran 
Hıristiyanlarını Mescid-i Nebevî’de kabul etmiş ve onlar orada günlerce 
kalmıştı. Evet, Necran Hıristiyanları Mescid-i Nebevî’de yiyip içmişler, orada 
yatıp kalkmış, aynı zamanda orada kendi ibadetlerini yapmışlardı. Böylece o 
Zat’ın (aleyhissalâtü vesselâm), gece ve gündüzünü okuma ve O’nu (sallallâhu 
aleyhi ve sellem) daha iyi tanıma imkânını bulmuşlardı. Her ne kadar onlar, 
önyargı ve sabit mülâhazalarından tamamen sıyrılamasalar da, Hazreti Ruh-u 
Seyyidi’l-Enâm bu imkânı çok iyi değerlendirmiş, onların gönüllerine girmesini 
bilmiş ve İslâm’a karşı belli ölçüde kalblerinin yumuşamasını temin etmişti. 
Zira netice itibarıyla görüyoruz ki, Efendimiz (sallallâhu aleyhi ve sellem) 
onları ibtihala çağırdığında, yani “kimin hak kimin batıl üzere olduğunu anlamak 
için çoluk çocuğumuzu getirip ‘yalancı isek Allah’ın laneti üzerimize olsun’ 
diye yemin edelim” teklifinde bulunduğunda, böyle bir şeye teşebbüs edememiş, 
Efendimiz’e (sallallâhu aleyhi ve sellem) karşı çıkmama sözü vererek oradan 
ayrılmayı tercih etmişlerdi. Daha sonra ise onlar, Hz. Pîr’in bir yerdeki 
ifadesiyle, İslâm’ın havz-ı kebiri içinde eriyip gitmişlerdir. 
Görüldüğü üzere mescit, devr-i risalet-penahide çok engin bir vazife 
görüyordu. Orada Kur’ân ve Sünnet talim ediliyor, içtihat ve istinbatlar 
yapılarak fıkıh mülâhazasının temelleri atılıyor ve gelecekte inkişaf edecek 
İslâm düşüncesi mayalanıyordu. Damla orada derya oluyor, zerre de güneşe 
dönüşüyordu. Maalesef biz zamanla o camilerin kapılarını kapadık ve sadece beş 
vakit namazda açtık. 
Kadın-Erkek Herkese Açık Mimarî Anlayış 
Ben şahsen ecdadımızın yaptığı her şeyi takdir ve tebcille karşılarım. Onlar 
çağlar boyu İslâm ve Müslümanlar için çok güzel hizmetler yapmışlardır. Fakat 
camileri, çoluk çocuk, kadın erkek herkesin rahatlıkla içine girip her türlü 
ibadetlerini yapabilecekleri bir mimarî felsefeye tâbi tutmamalarını bir 
eksiklik olarak görüyorum. Neden bizim camilerimizde, sırf kadınlar için, 
erkeklerin müşâhedesi altında ezilmeden, harama girme durumuna düşmeden, rahat 
hareket edebilecekleri, kendi mahremiyetlerine muvafık bir kısım ihtiyaç yerleri 
düşünülmemiştir? Neden o camilerin bir kenarında mahremiyetle muhat, kadınların 
da itikâf yapabilecekleri, hususi bir kısım itikâfhaneler inşa edilmemiştir? 
Evet, bu ve benzeri imkânlardan kadınlar niçin mahrum bırakılmıştır? Devr-i 
risalet-penahide kadınlar erkeklerin arkasında namaza duruyorlardı. 
Zannediyorum, hiçbirimiz dini yaşama mevzuunda o nezihlerden nezih Asr-ı Saadet 
insanlarından daha hassas ve daha titiz olduğumuz iddiasında değiliz. Çünkü 
levsiyat akan sokak ve çarşılarımız ve buralarda kirlenen, kararan kalb ve ruh 
dünyamız bizim nasıl bir hâlde olduğumuzu göstermeye yeter. 
Evet, kadınlara yönelik ihtiyaçların bütün yönleriyle ele alınmamasını, 
caminin tamamiyeti adına bir eksiklik ve gedik olarak görüyorum. 
Bu sebeple, camilerimizin kendine has o büyüleyen güzellikleri, yabancılar da 
dâhil, herkesin tema-şasına açık hâle getirilmelidir. Evet, herkes, o kutlu 
mekânların maddî-mânevî baş döndüren güzellikle-rini, estetik yönünü, mimarî 
fevkaladeliğini temaşa edebilmelidir. Bu maksadın tahakkuku için de 
cami-lerimizin hangi mimarî felsefenin tesirinde kalınarak inşa edildiğinin, 
kubbelerin, mukarnasların, nakış ve çizgilerin hangi mânâya geldiğinin düşünülüp 
müzakere edilebileceği zemin ve ortam oluşturulmalıdır. 
Mescide Gidiş ve Orada Bulunma Adabı 
Esasında A’râf sûresindeki bir âyet-i kerimede cami ve mescitlerin kapısının 
herkese açık tutulması gerektiğine işaret edilmektedir. Söz konusu âyet-i 
kerimede Cenâb-ı Hak şöyle buyurmaktadır:يَا بَنِي اٰدَمَ خُذُوا زِينَتَكُمْ 
عِنْدَ كُلِّ مَسْجِدٍ وَكُلُوا وَاشْرَبُوا وَلَا تُسْرِفُۤوا إِنَّهُ لَا يُحِبُّ 
الْمُسْرِفِينَ“Ey Âdem’in evladı! Her namaz vaktinde mescide giderken, 
süsünüz olan elbisenizi giyinin. Yiyin, için fakat israf etmeyin; çünkü Allah 
israf edenleri asla sevmez. (A’râf Sûresi, 7/31) Dikkat edildiğinde 
görüleceği üzere burada muhataplara يَا بَنِي اٰدَمَ “Ey insanoğulları” diye 
seslenilmekte; “Ey Müslümanlar”, “Ey Mü’minler” veya “Ey namaz kılanlar” gibi 
bir hitap ifadesi kullanılmamaktadır. Böyle bir üslubun tercih edilmesi, yani 
Hz. Âdem’e izafe etmek suretiyle hitapta bulunulması, Müslüman olmayan insanlara 
da camilerin kapılarını açmamız gerektiğine bir işaret olarak anlaşılabilir. 
Böylece dine, dindara, cami ve mescidlere karşı belli bir önyargı içinde bulunan 
kimi insanlar, mescide geldiklerinde, o mescidin im-rendiriciliği karşısında 
zamanla önyargılardan sıyrılabilir, o güzel mekânı sevip onun o sıcak ve 
kucak-layıcı ikliminde eriyebilirler. 
Âyetin devamında mahall-i içtima olan mescitlerimize giderken kılık 
kıyafetimize dikkat etmemiz isteniyor. Günümüz anlayışı içinde de insanlar bir 
toplantıya gidecekleri zaman günlük iş güç elbiseleriyle oraya gitmiyor, hususî 
hazırlık yapıp öyle gidiyorlar. Bilhassa cuma namazıyla ilgili varid olan 
hadislere baktığımızda meselenin daha titiz ele alındığını görürüz. Efendimiz 
(sallallâhu aleyhi ve sellem) cuma namazına gidecek Müslümanlara, gusül abdesti 
almalarını, misvak kullanmalarını, güzel koku sürünmelerini, cuma için ayrı bir 
elbise edinmelerini tavsiye buyurmuştur. (Bkz. Buhari, Cuma 2; Ebu Davud, Salât 
219) 
Başka bir hadis zaviyesinden meseleye bakacak olursak, Mudar kabilesinden 
bazı insanlar Mescid-i Nebevî’ye gelmişlerdi. Bunlar imkânsızlıktan dolayı 
yünden elbiseler giymişlerdi. Fakat sıcak olunca terlemişlerdi ve bunun 
sonucunda yün kokusu mescidin içine yayılmaya başlamıştı. Bunun üzerine Allah 
Resûlü’nün (aleyhissalâtü vesselâm) gözleri dolmuş ve onları o türlü urbalardan 
kurtarmak ve daha rahat elbise giymelerini temin etmek için sahabe-i kirama 
himmet teklifinde bulunmuştu. 
Evet, mescitler birer toplantı yeri olması itibarıyla oraya başkalarını 
tiksindirecek bir keyfiyette git-mekten uzak durulmalıdır. Mü’minlere düşen, 
ter, ağız kokusu gibi rahatsız edici bir kısım olumsuzluklar olsa da onlara 
katlanmak olmalıdır. Fakat diğer taraftan insanları öyle bir katlanma 
mecburiyetinde bırakmamak gerekir. Bu mevzuda ne kadar hassas olunmalıdır? 
Bağışlayın, meselâ kronik bir boğaz faranjiti veya reflüsü olduğundan dolayı 
başkalarını rahatsız edici bir koku söz konusu ise, vakit geçir-meksizin tedavi 
yollarına başvurup o hâlin çaresine bakılmalıdır. Hiç kimsenin yanındaki bir 
mü’mini rahatsız etmeye hakkı yoktur. Bu tür rahatsız edici hususlar Kur’ân’a, 
ibadet ü taate kendini salmış bir insanın dikkat ve konsantrasyonunu 
dağıtabilir. 
Bu açıdan mescide giden bir insan en temiz, en güzel elbiselerini giyerek, 
imkânı varsa güzel kokular sürünerek, imrenilir bir hâl ve vaziyette oraya 
gitmeye çalışmalıdır. Böyle bir davranış aynı zamanda mü’minlere karşı saygılı 
olmanın ifadesidir. Diğer yandan insanın, Allah’a en yakın olduğu secdegâha, 
orayı hafife alıyormuşçasına çirkin kokularla, kirli bir hâlde girmesi uygun 
değildir. Siz bir büyüğün karşısına çıkarken bile kendinize çekidüzen 
verirsiniz. Namaz ise Allah’ın huzuruna çıkmaktır. O, hadd-i zatında bir 
miraçtır. Şimdi böyle bir yolculuğa çıkan kimsenin Allah’a karşı saygının gereği 
olarak azami derecede temkin ve tedbirli olması gerekmez mi? 
Âyetin devamında ayrı bir hususa daha dikkat çekme adına şöyle 
buyruluyor:وَكُلُوا وَاشْرَبُوا وَلَا تُسْرِفُۤواYani; ey insanlar! 
Mescide gittiğiniz zaman temiz ve güzel elbiselerinizi giyin, en güzel heyet ve 
surette bulunun. Ne var ki, ne giymede, ne yemede, ne de içmede israfa gitmeyin 
ve hadd-i itidali koruyun. Zira Allah, diğer yerlerde olduğu gibi burada da 
israf edenleri sevmez. Meselâ “Ben her gün yeni bir cübbe giyeceğim.”, “Mescide 
gitmek için her gün elbisemi ütüleyeceğim.” gibi düşünceler bu mevzuda israf 
sayılabilir. İşte âyet-i kerime, yeme içme hususunu da hatırlatarak câmi bir 
emirle bize her yerde ve her işte hadd-i vasatı takip etmeyi, hiçbir zaman 
itidali elden bırakmamayı ve her zaman sırat-ı müstakîm üzere olmayı tavsiye 
buyurmaktadır. 
</div>

Mescidin Fonksiyonları