Evet, bir yandan böyle tarihî yalanlar, zamanın tefsiriyle gerçek yorumlarını bulup birer birer tasfiye olurken, diğer yandan da, metafizik ve metapsişik gelişmeler, beş duyu çeperlerini zorlaya zorlaya onda üst üste gedikler meydana getirerek düşünce hayatında yeni ufuklar açmaya başladı. Orta Çağ’da dünyanın belli bir kesimi, eşya ve hâdiselere hiç mi hiç iltifat etmediği, iltifat etmek bir yana, ilim-irfan yuvalarının yerine sihir, kehanet ve falın tedris edildiği hurafehaneler ikame ettiği için, daha sonraki çağlarla başa çıkamamış ve devrilip gitmişti.. şu son çağ ise, gökleri ve gökler ötesini bütünüyle defterden sildiği ve yeryüzüne takılıp kaldığı için bu güne kadar hep sürüm sürüm süründü.. şimdilerde de kendi tezatlarının girdabıyla iç içe ve âdeta bir karadelikler ağında.