Cihan harpleri içtimaî coğrafyada çok ciddî değişmeler meydana getirmiştir. Onlardan önce Çin ve Rusya hüviyetinde bir devlet yoktu. Rusya’da yönetim “Romanov”lara aitti.²

Din olarak Hıristiyanlık hâkim durumdaydı. Hem Rusya’da hem de Çin’de fakir ve müjik bir insan portresinin ağırlığı hissediliyordu. Cihan harpleri perdeyi yırttı ve nice farklı yüzler sahneye çıkıverdi.

İçtimaî coğrafya Hitler ve Mussolini hareketiyle de ayrı bir hüviyet aldı. Dünya şimdilerde de yeni bir istihale geçiriyor. Bu yeni istihale, öyle inanıyoruz ki içimizi inşirahla dolduracak bir hüviyette olacaktır. Şimdi tekevvün sancısı çekiyoruz. Ama bir gün müjde çığlığı, doğum sancısının iniltilerini bastıracak ve duyduğumuz sevinç, çektiğimiz ızdırapları unutturacaktır.

Teoriler iflas ediyor. Fizik, kendi kanunlarını izahta âciz kalıyor. O, bir ilim olarak belki devam edecek ama, Allah’ın, insanların istifadesine müheyya kıldığı bu ilim, bundan böyle izahlarını tenasüb-ü illiyet prensibi içinde yapacaktır. Yani, fizik kanunları üzerinde, âlem-i emirden gelmiş, mâverâ-i tabiatta boy gösteren hakikatlerin hükümferma olduğu ortaya çıkacaktır. Fiziği idare eden metafiziktir.

Bu gerçek, artık herkes tarafından kabul edilecektir. Şimdiye kadar üniversite ve ilim mahfillerinde yapılan yanlış telkinlerden dolayı hicap içinde ter döken kimselerin sayısı her gün biraz daha artıyor. Bu artış gün geçtikçe daha da kabaracaktır. Akılları saptırmış, kalb ve gönülleri boş bıraktıklarından, insanları müthiş bir boşluk ve kaosa sürüklemiş, her şeyi, görünen eşyada aramayı telkin ede ede, terkipçi düşünceyi mahvetmiş bu ilim adamlarımızın mahcup vaziyetleri hakikaten yürekler acısı bir tablo sergileyecektir.