Kırık Testi

<div class="elementor-widget-container">
Soru: “İman edenlerin Allah’ı (celle celâluhu) anma ve 
O’ndan inen gerçek için kalblerinin saygıyla yumuşama zamanı daha gelmedi mi?” 
(Hadîd sûresi, 57/16) mealindeki âyet-i kerime zaviyesinden her kalb için bir 
çiy noktasından bahsedilebilir mi? Kalbde haşyet duygusunu tetikleyecek 
vesileler nelerdir? 
Cevap: İbn Mesud Hazretlerinin rivayetine göre, bu 
âyet-i kerime, Mekke’de nazil olmuştur. Bildiğiniz üzere bu büyük sahabi sabikun 
u evvelundandır ve Müslümanlığının ilk yıllarından itibaren hep İnsanlığın 
İftihar Tablosu’nun yanında olmuştur. Bu açıdan Enes b. Malik gibi o da 
Peygamber Efendimiz’e ait hususiyetleri çok iyi biliyordu. Aynı zamanda o, hadis 
rivayetinde çok titiz davranan bir sahabidir. Meselâ, kendisine bir hadis 
sorulduğunda, ciddi bir temkin ve teyakkuzla, “La havle ve la kuvvete illa 
billah” deyip Allah’a sığınarak ve tam bir kemal-i hassasiyet ve titizlik 
içinde o hadisi naklederdi. Ta ki, Resûl-i Ekrem Efendimiz’e (sallallâhu aleyhi 
ve sellem) karşı kezib isnadında bulunmasın. Çünkü İbn Mesud’un mülahazasına 
göre Efendimiz’e ait bir hadisin bir kelimesinin dahi farklı söylenmesi ahirette 
insanı batırabilir. Bu hassasiyetinden dolayı, hadis ilminde İbn Mesud 
Hazretlerinin apayrı bir yeri, apayrı bir kıymet ve itibarı vardır. 
İşte rivayet konusunda bu derece hassas ve titiz olan İbn Mesud Hazretleri, 
Mekke-i Mükerreme’de henüz bi’setin üzerinden çok az bir zaman geçmişken bu 
âyetin inzal buyrulduğunu naklediyor ki, (Müslim, Kitabü’t-tefsir 2) 
zannediyorum konunun gerçek derinlik ve buutlarıyla anlaşılması adına bu husus 
önem arz eder. Evet, vahyin başlangıcının üzerinden henüz az bir zaman geçmişken 
Kur’ân-ı Kerim’in; 
أَلَمْ يَأْنِ لِلَّذِينَ اٰمَنُۤوا أَنْ تَخْشَعَ قُلُوبُهُمْ لِذِكْرِ 
اللّٰهِ“Allah anıldığı zaman mü’minlerin kalblerinin haşyetle 
ürpereceği, huşû ile iki büklüm olacağı an, okunan âyetler karşısında gönüllerin 
ürperme ve duyarlılık zamanı gelmedi mi?” ifadeleriyle muhataplarını ikaz 
buyurduğunu görüyoruz. Hâlbuki meselenin semaviliği hâlâ gönüllerde 
hissedilmekteydi. Gökler ötesinin sesi yaprağın üzerine konmuş bir şebnem ve çiy 
gibiydi. Fakat işte böyle bir dönemde dahi Allah (celle celâluhu), sahabileri 
daha derinlemesine bir ihsas, ihtisas ve hassasiyet ufkuna çağırıyordu. Çünkü 
siz meseleleri matlaşmış bir bakışla, ülfet ve ünsiyet içinde ele aldığınız 
takdirde, o meseleler, sinelerinizde meydana getireceği heyecanı getirmez olur. 
Evet, burada bir tembih vardır. Hatta sözün sahibinin Zât-ı Ulûhiyet olması 
itibarıyla burada bir tevbihin olduğu dahi söylenebilir. Elbette biz, sahabe-i 
kiram efendilerimiz hakkında böyle bir mütalaaya girmeyiz/giremeyiz. Fakat Allah 
(celle celâluhu) veli kullarına da, sahabe-i kiram, enbiya-i izam efendilerimize 
de bunu diyebilir. Zira O, Halık-ı küll-i şey’dir. Bu açıdan bu âyet-i kerimede, 
bir tevbih ve kınamanın olduğunu söylemekte mahzur olmasa gerek. 
 
Cenâb-ı Hak, âyet-i kerimenin devamında ise şöyle buyuruyor: 
وَلَا يَكُونُوا كَالَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ مِنْ قَبْلُ فَطَالَ 
عَلَيْهِمُ الْأَمَدُ فَقَسَتْ قُلُوبُهُمْ“Onlar daha önce 
kendilerine kitap verilenler gibi olmasınlar. Onların üzerinden uzun zaman geçti 
de, kalbleri kaskatı kesildi.” Yani sizden evvel kendilerine kitap 
verilenler zamanla ülfet ve ünsiyete mağlup oldu, semavî sağanak başlarından 
aşağıya boşalıp durduğu hâlde heyecan duymaz hâle geldiler; geldiler de; 
وَكَثِيرٌ مِنْهُمْ فَاسِقُونَ“ Onlardan çoğu çizgiden 
çıktı, fasık oldular.” 
 
Mebdede Yenilik, Yol Boyunca Yenilenme Cehdi 
Şimdi isterseniz, zamanla ortaya çıkan kalb kasvetinin, ülfet ve ünsiyetin 
bazı saikleri üzerinde bir nebze duralım. Hemen her yeni ve orijinal şey insanda 
şöyle böyle bir heyecan uyarır. Bizim gibi katı kalbli, Hakk’a karşı kapalı 
insanlarda bile mebdede yeniliğin hâsıl ettiği bir aşk u heyecan dalgası 
sineleri sarabilir. Size bir hissiyatımı daha önce arz etmiştim. Hz. Pîr’in 
yanından gelen bir şahsı ilk defa gördüğümde, onun o safveti, duruluk, incelik 
ve doyuruculuğu bana çok tesir etmişti. Babam küçüklüğümde hep sahabeden 
bahsederdi. Ben o zatı ilk gördüğümde “Bu asırda da sahabe gibi zatlar 
olabiliyormuş!” dedim kendi kendime. İşte ilk defa şahit olduğunuz güzel bir 
tablo sizde böyle bir ürperti hâsıl ediyor. Vicdan âdeta bütün vüs’atiyle 
açılıyor ve onu değerlendirmeye çalışıyor. Fakat unutulmaması gerekir ki, insan 
mazhar olduğu bu nimete ilerleyen zamanda yeni yeni derinlikler kazandırmaz, bir 
şerh koymaz, kenarına not düşmez, yer yer formatıyla oynamaz veya en azından o 
meselenin izahının formatında değişikliğe gitmezse hiç farkına varmaksızın ülfet 
ve ünsiyet ağına düşebilir. Öyle ki, bir yerde insanlara namaz kıldırır, Kur’ân 
okur da ne kıldırdığı namazda ne de okuduğu Kur’ân’da herhangi bir heyecan ve 
ürperti duymaz olur. Kalbi, üzerinde hiçbir hayat emaresi bulunmayan çıplak bir 
kaya hâline gelir. 
Evet, başta herkeste şöyle böyle, az çok, yenilik ve orijinalitenin getirdiği 
bir ürperti, haşyet ve saygı bulunur. Fakat ilerleyen zamanda evrâd u ezkârla, 
gecenin derinliklerinde eda edilen ibadet u taatle, muhasebe, murakabe ve 
tefekkürle sürekli bir yenilenme cehdi içerisinde olmayan, sürekli bir yenilenme 
vetiresi yaşamayan; yaşamadığı için de benlik duygularından sıyrılamayan insanın 
kaskatı kesilmesi mukadderdir. Dolayısıyla bu şahsın, çiy noktasını koruması 
mümkün değildir. Böylesi bir kalb kasvetine maruz kalmamanın yolu ise, mevzuları 
sürekli yeni bakış zaviyeleriyle ele alıp onlar üzerinde derinleşmekten geçer. 
Bir bakın, Kur’ân-ı Kerim’in indiği ilk asırdan zamanımıza gelinceye kadar ne 
kadar çok tefsir yazılmış, bu mevzuda ne kadar çok fikrî ceht ve gayret ortaya 
konmuştur. Meselâ Kur’ân’ı anlama adına sahabe efendilerimizin bir hayli tefsiri 
olmasına rağmen tabiîn efendilerimiz bununla yetinmemiş ve yeni tefsirler 
yazmışlardır. Daha sonraki dönemlerde gelen İbn Cerir, Zemahşerî, Fahruddin 
Râzî, Ebu Hayyan, Beyzavî gibi zatlar da, kendi zamanlarına kadar nice tefsirler 
yazıldığı hâlde, her biri kendilerinden önce yazılanları yeterli görmemiş, ona 
yeni haşiyelerde bulunmuş, sürekli bir şerh gayreti içinde olmuşlardır. Günümüze 
gelinceye dek, çağlarının âbide şahsiyeti nice büyük zat, biraz da zamanın 
yorumunu arkasına alarak, kendi ufukları itibarıyla, tekvînî emirlerle teşriî 
emirler arasındaki mutabakatı bulmaya, bulup Kur’ân’ı yeniden bir kere daha 
anlayıp anlatmaya çalışmışlardır. Meselâ Beyzavî kendi yorumlarını ortaya koyup 
iki ciltlik bir tefsir yazmıştır. Fakat ilim tarihçileri -ister şerh, ister 
haşiye ister ta’lik tarzında olsun- bu tefsir üzerine yapılan çalışmaların 
sayısının 250’nin üzerinde olduğunu ifade etmişlerdir. 
Evet, herkesin, her zaman Kur’ân hakkında yeni bir şeyler söylemesi mümkün 
olabilir. Hatta Hz. Pîr gibi, söylediği her şeyi milimi milimine şıp diye yerine 
oturtan bir insanın sözlerini dahi zamanın rüzgârı ve yorumunu arkaya alarak 
ifade ve izah etmek gerekir. Aksi takdirde onun eserlerini alır, her sabah âdet 
kabilinden ders yapar veya akşam olunca bir yere derse gider, gittiğiniz yerde 
sathî bir nazarla o eserlerden bir yer okur ve böylece vazifenizi yaptığınızı 
düşünürseniz onu gerçek derinlik ve zenginliğiyle anlayamazsınız. O hâlde 
yapılması gereken, müzakerede bulunarak, yeni yeni terkip ve tahlillerle, 
okuduğumuz metinden farklı açılımlara gitmek, yeni tespitlerde bulunmak ve 
böylece kalb ve vicdan kültürümüze yeni mârifet pınarları akıtmak olmalıdır. 
Hazretin “Âyetü’l-Kübrâ”da işaret ettiği gibi, gönül dünyamız itibarıyla “Hel 
min mezid?” ferdi olmalı ve hep “Daha yok mu?” demeliyiz. Öyle ki bir insan bir 
gün Zât-ı Ulûhiyet’le yüz yüze gelse yine de “Hel min mezid?” anlayışıyla 
“Allahım yok mu bunun ötesi. Şu an yaşadığım bu hâl, benim kalbime göre. Ne olur 
Allah’ım, Seni, Zât-ı Ulûhiyetine şayeste daha nasıl bilmem gerekiyorsa bana o 
bilginin ufkunu aç.” demelidir. 
Emanet Hüşyar ve Canlı Gönüllere Teslim Edilir 
Söz bu noktaya gelmişken bir hususu hatırlatmak istiyorum: Dünyanın iki yüz 
küsur ülkesinde okul açabilirsiniz. Bu iki yüz küsur ülkede sizin açtığınız 
müesseseler parmakla gösterilen okullar hâline gelebilir. Bulunduğunuz ülkede 
insanlar, açtığınız kültür lokallerine ciddi bir teveccüh gösterip sizin duygu 
ve düşüncelerinizin renk ve deseniyle boyanmak isteyebilir. Her yerde insanlar 
gözünüzün içine bakabilir. Ancak bir Hz. Ebû Bekir, bir İbn Mesud imanıyla 
Allah’a müteveccih değilseniz yaptığınız bütün bu işlerin Allah indinde bir 
kıymeti olmaz, bir mânâ ifade etmez. 
Allah nicelerine nice lütuflarda bulunmuştur. Önemli olan, lütuflarla 
mebsuten mütenasip olarak Allah’la münasebetin güçlenmesidir. Eğer siz, “Allahım 
bana bu nimetleri lütfettin. Hâlbuki benim günahkâr ve zulmetli hâlim dalâlet ve 
küfre daha muvafık düşüyordu. Ama Sen öyle yapmadın. Beni küfür içinde 
bırakmadın. Kasvet-i kalbe uğratmadın. Dalâlete salmadın. Mağdubînden etmedin. 
Hidayet buyurup beni burada istihdam ettin. Allahım bildiğim/bilmediğim, farkına 
vardığım/varamadığım bütün nimetler karşısında Sana sonsuz hamd ü senâ olsun.” 
yakarışlarıyla Cenâb-ı Hakk’a çok ciddi teveccühte bulunarak her daim Allah’la 
münasebetinizi güçlendirmiyorsanız, Alvar İmamı’nın ifadeleriyle sürekli, 
“Değildir bu bana layık bu bende. Bana bu lütuf ile ihsan nedendir?” 
mülâhazasına bağlı kalmıyorsanız, yaptığınız bütün bu işlerin rıza hedefli olup 
olmadığı hususunda kendinizi bir kez daha gözden geçirmelisiniz. 
Allah (celle celâluhu) cedide ve ceyyide değer verir. Dinine ait meselelerin 
gökten yeni nazil oluyor gibi ter u taze bir şekilde duyulup, hissedilip, 
değerlendirilmesini takdir buyurur. Bundan dolayı diyebiliriz ki, Cenâb-ı Hak 
dilerse, zayıf olduğunuz hâlde, devletler muvazenesinde muvazene unsuru olmayı 
başkalarından alıp size verebilir. Öyle ki korodan çıkan güçlü bir ses gibi 
bütün dünyaya duygu ve düşüncenizi duyurabilirsiniz. Fakat siz bu vazifeyi tam 
temsil edemeyecekseniz, abes fiil işlemekten münezzeh ve müberra Kudret-i ilâhî, 
o vazifeyi niye size versin ki! Çünkü gerçek mânâda temsil edilmediğinden dolayı 
o vazife tekrar sizden alınıp bir başkasına verilecek. 
Bu açıdan kalb kasvetine karşı her zaman ciddi bir gerilim içinde 
olunmalıdır. Fakat hâl-i pürmelâlimize bakınca şu soruları kendi kendime 
sormadan edemiyorum: “Neden biz envai türlü nimetlerin bulunduğu bir sofraya 
davet edilmişiz gibi bir aşk u şevkle, derin bir iştiyakla teheccüd namazına 
kalkamıyoruz? Neden abdest alırken aynı neşveyi duymuyoruz? Neden başımızı yere 
koyduğumuz zaman, ‘Allahım keşke bu secde hiç bitmese!’ diyecek kadar Allah’la 
münasebet içinde değiliz?” 
Şayet O’nunla münasebette bir Şah-ı Geylânî, Hasan Şazilî, Ahmed Bedevî, 
Ahmed Rufaî hazretleri gibi arzu ve iştiyak içinde değilsek, “Dahası yok mu 
Allahım?” diyerek meseleyi alıp ileriye götürmüyorsak, yaptığımız iş ve ameller 
bir yere kadar kıymet ifade etse de, ifade etmesi gerekli olan seviyede bir 
değer ve kıymet ifade etmediği rahatlıkla söylenebilir. Bundan dolayı asla 
unutulmaması gerekir ki, Cenâb-ı Hak emanetini emanette emin, cedid ve ceyyid 
olan insanlara verir. Çünkü verilen o emanet, ancak onlarda kalıcı olur. 
Hâsılı eğer biz, kalbimizde haşyet duygusunu tetiklemek istiyorsak, sohbet-i 
cânân meseleleri etrafında müzakerede bulunmalı; mevzuları bu bakış açısıyla 
daha engince anlamaya çalışmalı ve böylece imanımızı sürekli takviye etmeliyiz. 
Oturduğumuz çay veya yemek faslında dahi meseleyi evirip çevirip hep Allah’a 
bağlamalı, her defasında yeni bir mârifet ufkuyla meseleyi O’nunla 
irtibatlandırmalı ve O’nunla noktalamalıyız. Aksi takdirde hiç farkına 
varmaksızın heyecan ve yol yorgunluğuna düşer, canlılığımızı yitirir ve içten 
içe kadavralaşırız. Rabbim hepimizi böyle bir âkıbetten muhafaza buyursun!
</div>

Huşu, Haşyet ve Kalb İnceliği