Kırık Testi

<div class="elementor-widget-container">
Soru: Geçmişten süzülüp gelen millî, mânevî değerler 
üzerine bina ettiğimiz geleneksel aile müessesemizin Tanzimat’la birlikte 
sarsılmaya başladığını görüyoruz. Toplum için hayatî önemi haiz olan aile 
kurumunun bugün yeniden ihyası adına dikkat edilmesi gereken hususlar 
nelerdir? 
Cevap: Tanzimat Fermanı, daha çok Fransız 
kültürüyle yetişen ve o kültüre göre hayatı, eşya ve hâdiseleri okuyan 
elitimizin, ülkemizde yenilik adına her şeyi yeniden nizama koymaya 
çalışmasıydı. Mustafa Reşit Paşa tarafından Batı kriterleri esas alınarak 
akdedilen bu fermanda ne yazık ki, bizim ruh ve mânâ köklerimizden süzülüp gelen 
değerler hesaba katılmamıştı. Evet, Gülhane Hatt-ı Hümayunu’nda belki Devlet-i 
Âliye’yi kurtarma cehdi vardı fakat bizim değerlerimiz yoktu. İşin içinde 
bulunan Mustafa Reşit Paşa samimi miydi, değil miydi, bilemiyorum. Onu ancak 
Allah bilir. Ancak işin içinde samimi insanların olduğunu söyleyebiliriz. Ne var 
ki, takip ettikleri yol-yöntem doğru değildi. Bir şey hedeflenmişti, bir yere 
ulaşılmak isteniyordu; belki yeniden bir Kanuni veya bir Fatih dönemi tahayyül 
ediliyordu, ancak alkışlanmaya layık böyle mukaddes bir mefkûre yanlış yollarla 
elde edilemezdi. Zira Batı’nın terbiye sistemi, sosyolojik kuralları ve 
pedagojik anlayışıyla, bize ait hedeflenen o düşünce ve projeler hayata 
geçirilemezdi. İşte Tanzimat ricali bu noktada yanılıyordu. Çünkü gaye, mefkûre 
ve ufkun hakkaniyeti ölçüsünde, ona götürecek yolların da doğru olması iktiza 
eder. Eğer sizin hedefiniz emniyetli ve sağlıklı bir şekilde İstanbul’a 
ulaşmaksa, oraya patikalardan değil ancak otobanlar üzerinden ulaşabilirsiniz. 
Yol olarak patikayı tutarsanız, o yollar sarpa sarıp önünüze sıra dağlar 
çıkabilir; çıkabilir ve siz hedefinize ulaşamadan takılıp yollarda 
kalabilirsiniz. 
Bu arada şunu da ifade etmeliyim ki, aslında bizde çözülme Tanzimat’tan çok 
daha erken bir dönemde başlamıştı. Tanzimat, işin artık dışa vurduğu dönemin 
adıdır. Meseleyi sadece Mustafa Reşit’e bağlamak, on dokuzuncu asrın ilk 
yıllarıyla irtibatlandırmak yanlıştır. Belki o mesele, Yeniçeri’nin 
başkaldırdığı, saray baskınlarının, o baskınlarla hükümdar indirip hünkâr 
çıkarma gayretlerinin olduğu dönemlere; Genç Osman ve 4. Murad dönemlerine kadar 
uzanır. Ta o zamandan itibaren fitne, ihtilaf ve iftiraklar bizi içten içe 
kemiriyor ve karbonlaştırıyordu. Bu sebeple denilebilir ki, Tanzimat Fermanı’nın 
ilan edildiği yıllarda, bizim zaten kendimize ait devlet ve idare felsefemiz, 
adalet ve hakkaniyet telakkimiz yerle bir olmuştu. Merhum Mehmet Âkif’in şu 
enfes ifadeleri sanki o dönemi tasvir etmektedir: “Harap iller; 
serilmiş hanümanlar; başsız ümmetler; Düşünmez başlar; aldırmaz yürekler; 
paslı vicdanlar; Emek mahrumu günler fikr-i ferda bilmez 
akşamlar, Geçerken, ağladım geçtim; dururken, ağladım durdum; Duyan yok, 
ses veren yok, bin perişan yurda başvurdum.” 
Sonraki yıllarda ise yara daha bir derinleşti, acılar daha bir arttı. Temel 
değerlerimiz bütünüyle -Üstad Necip Fazıl’ın ifadesiyle- künde künde üstüne 
devrildi. Bu arada yuva da yıkıldı; yuvadaki eşler arasında sağlam temeller 
üzerine kurulu hayat felsefemiz de, anne-baba evlat arasındaki sıcak ve samimi 
münasebet anlayışımız da. 
Ne var ki, bu acı ve hazin tablo karşısında ümitsizliğe düşmek yerine, her 
birimiz, aile müessesinin yeniden ihyası adına elimizden gelen gayreti ortaya 
koymamız gerekir. Fakat şu husus da unutulmamalı ki, aile bütün bir toplumla 
irtibat hâlinde olduğundan, onun tam mânâsıyla ıslah ve ihyası toplumun bütün 
müesseseleriyle ıslah ve ihyasına bağlıdır. Mesela siz belli bir dönem kendi 
evinizde melekleri imrendirecek bir huzur atmosferi yakalayabilirsiniz. Fakat 
eğer sokak, o mânâ ve ruhu vermiyorsa sizin evde belli bir düzene koyduğunuz, 
çözüme kavuşturduğunuz meseleleri sokak alır ve yeniden kendine benzetir. Aynı 
şekilde mâbed o mevzuda yuvaya destek olmuyor, mektep onun yanında değilse, 
sizin evde kazandırdığınız iyi ve güzel hasletler yeniden berhava olup gider. Bu 
sebeple hiçbir zaman unutmamak gerekir ki, aile müessesesinin ihyası bütün bir 
toplumun ihyasıyla irtibatlıdır. 
Ciddi Duruşla Birlikte İnkılâpçı Ruh 
Asıl konumuza dönecek olursak, her şey künde künde üstüne yıkılıp gittikten 
sonra zannediyorum yeniden kendi değerlerimize dönme zamanı gelmiştir. Bu 
noktada dikkat edilmesi gereken husus, kendi değerlerimize sahip çıkma mevzuunda 
ciddilerden daha ciddi bir duruş ortaya koymak olmalıdır. Bunun ismi ne ricat, 
ne irtica, ne de gericiliktir. Zira biz kendi değerlerimize sahip çıkmanın 
yanında dünyayı içinde bulunduğumuz zamana göre doğru okumamız, bu mevzuda 
inkılâpçı bir ruha sahip olmamız gerektiğine de inanıyoruz. Aslında mü’min için 
bu durum, bir mânâda bir ikilem ve altından zor kalkılır bir çelişkidir; ama o, 
bunu mutlaka gerçekleştirme azminde olmalıdır. Yani bir taraftan kendi 
değerlerini dünyalara feda etmeyecek kadar onlara sahip çıkacak, “bin canım olsa 
o değerlere feda olsun” diyecek; fakat diğer taraftan da, en büyük bir müfessir 
olan zamanın tefsirini, o tefsirin rüzgârını arkasına almada asla ihmalde 
bulunmayacak. Yoksa zamanı ve tekvînî emirleri daha iyi yorumlayan insanlar 
gelir; gelir ve üzerinizde baskı kurup size hükmetmeye başlar. Ardından siz, 
günümüzde olduğu gibi, onların vesayetine girmeye mecbur kalır ve ezilmeye 
mahkûm olursunuz. İşte bu yönüyle her birimiz sürekli inkılâpçı ve doyma 
bilmeyen bir mârifet eri olmaya çalışmalıyız. Düşüncede, tefekkürde, 
araştırmada, zamanı doğru okumada durağanlık bizi esir hâle getireceği için eşya 
ve hâdiseleri, pamuk veya yün atıyor gibi sürekli hallaç etmeliyiz. 
Bir dönem, bir mesele hakkında siz en mükemmeli yakalamış olabilirsiniz. 
Nedir o en mükemmel olan? Mesela Kur’ân ve Sünnet-i Sahiha’yı çok iyi okuyarak 
bir mesele hakkında ortaya koyduğunuz en isabetli içtihad ve istinbat. Fakat bir 
yönüyle ona bile bağlanıp kalmakla yetinmemeli ve içinde bulunduğunuz zaman ve 
şartlara göre onu bir kez daha okumalı, en isabetli olanın, o olup olmadığını 
yeniden gözden geçirmelisiniz. Yanlış anlaşılmasın, bunun mânâsı, -hâşâ- zamana 
göre ibadet ü taatte reform ve değişikliğe gitme demek değildir. Bilakis 
kastımız, tekvînî emirlerin doğru okunması, hayat-ı içtimaiye ve terbiyeye o 
zaviyeden bakılması ve başkalarına vereceğimiz şeyleri vermenin yanında, 
kalibreden geçirmek suretiyle, temel değerlerimize aykırı olmadığı sürece 
başkalarından da alacaklarımızı almaktır. Bütün bunlar bizim, içinde 
bulunduğumuz zamanın çocuğu olmamızın bir gereğidir. 
Bu sebeple biz bu bakış açısıyla bir kez daha kendi değerlerimize yönelmeli 
ve onları yeniden gözden geçirdikten sonra efkâr-ı âmmeye arz etmeliyiz. İşte o 
zaman Allah’ın izniyle maarif, mâbed, aile yabancılaşmaktan kurtulacak; kurtulup 
yeniden kendi değerleri üzerine ruhunun abidesini ikame edebilecektir. Tabiî, 
bütün bunlar öyle bir anda, bir hamle ve bir nefhada olacak işler değildir. 
Bakın, sohbetlerinde ve huzurunda derin bir insibağ bulunan ve aynı zamanda 
çevresinde o insibağı hakkıyla temsil eden mükemmel bir cemaate sahip olan 
Resûl-i Ekrem Efendimiz (aleyhissalâtü vesselâm) bile her şeyin yerli yerine 
oturması ve yeniden İbrahimî ahlakın inkişaf etmesi adına yirmi üç sene ölesiye 
bir gayret göstermiştir. 
Bu Ne Hakperestliktir Allah Aşkına! 
Şimdi isterseniz kıyamete kadar gelecek bütün problemlerin çözüm yolunu 
gösteren o Ferid-i Kevn u Zaman’ın hayatından ailevî problemlerin çözümü adına 
birkaç kesit sunalım: Resûl-i Ekrem Efendimiz’in (sallallâhu aleyhi ve sellem) 
aile fertlerini arızasız ve kusursuz bir şekilde idare etmesi fetanet-i uzma 
sahibi oluşunun bir tezahürüdür. Eğer Allah Resûlü’nün (aleyhisselatü vesselâm) 
peygamberliğine delalet eden; parmaklarından su akması, bir parmak işaretiyle 
kamerin iki parçaya ayrılması, bir oğlakla üç yüz insanı doyurması vb. herhangi 
bir mucizesi olmasaydı bir dönem aynı anda dokuz tane mübarek anamızı kavgasız, 
gürültüsüz idare etmesi, bir arada tutması peygamberliğine delil olarak yeterdi. 
Ayrıca ezvac-ı tahirat, cahiliyeden yeni çıkmış kadınlardı. Üzerlerinde hâlâ o 
döneme ait bazı hususiyetler taşıyan o mübarek validelerimiz, saadet hanesine 
girince birdenbire değişiyorlardı. Beşeriyetten çıkıp âdeta melekleşiyorlardı. 
İnsan olmaları itibarıyla elbette ki onların da kendilerine göre bir kısım 
hissiyatları vardı; fakat onlar o Kudsi Cazibe etrafında hissiyatlarını aşmış ve 
bir huzur atmosferi oluşturmuşlardır. Efendiler Efendisi (aleyhissalâtü 
vesselâm) ciddi herhangi bir problem çıkmasına fırsat vermeden onları idare 
etmişti. Evet, tekrar edecek olursak, Fahr-i Kâinat Efendimiz’in hiçbir mucizesi 
olmasaydı, nikâhı altındaki dokuz zevcesini bir arada idare etmesi bir mucize-i 
kâmile, bir delil-i vazıh ve bir burhan-ı sâtı’ olarak O’nun peygamberliğine 
yeterdi. O’na da, O’nun ezvac-ı tahiratına da canlarımız feda olsun. Onların her 
biri bizim başımızın tacıdır. 
Şimdi Resûl-i Ekrem Efendimiz’in (aleyhi elfü elfi salâtin ve selâm) bunu 
nasıl başardığı, nasıl bir yol izlediği önemle üzerinde durulması gereken mühim 
bir meseledir. En başta ifade edilmesi gerekir ki, O, mübarek eşleri arasında 
her zaman hakkaniyeti gözetti ve adaleti temsil etti. Öyle ki Âişe Validemiz’in 
rivayet ettiği bir hadis-i şerifte, bir ay, bir ay daha, bir ay daha geçiyordu 
da hücre-i saadetlerinde ocak yanmıyordu. (Buhârî, rikâk 17; Müslim, zühd 
20-36). Bu çok zor bir meseledir. Çünkü O, peygamberlik misyonunun bir gereği 
olarak, hayatını fakr u zaruret içinde geçiriyor ve insanların zihninde 
peygamberlik misyonuna ait en küçük bir lekenin bulaşmasına fırsat vermiyordu. 
Evet, O,فَمَا سَأَلْتُكُمْ مِنْ أَجْرٍ إِنْ أَجْرِيَ إِلَّا عَلَى 
اللّٰهِ“Ben sizden ücret beklemiyorum ki! Benim mükâfâtım ancak Allah 
nezdindedir.” (Yûnus sûresi, 10/72) hakikatine sımsıkı bağlı 
yaşıyordu.اِتَّبِعُوا مَنْ لَا يَسْأَلُكُمْ أَجْرًا وَهُمْ 
مُهْتَدُونَ“Kendileri hidayette olan ve sizden, yaptıkları tebliğ 
karşılığında ücret ve mükâfat istemeyenlere tâbi olun!” (Yâsîn sûresi, 
36/21) hakikatinin canlı timsaliydi. Ruhunun ufkuna yürüdüğü dönemde, zırhının 
bir Yahudi nezdinde rehin olarak bulunduğunu hepiniz bilirsiniz. Ailesinin 
maişetini temin etmek üzere para bulamamıştı da, alacağı borç para karşılığında 
zırhını bir Yahudi’ye rehin olarak vermişti. Kendisi sert, kuru bir zeminde 
yatıyordu. Hatta i’la hâdisesi münasebetiyle O’nun yanına giren bir sahabi 
gördüğü manzarayı anlatırken, cumbasında bir hasır üzerinde yattığını ve o 
hasırın da yüzünde iz bıraktığını bize haber veriyor. Şimdi O, hayatını bu kadar 
bir sadelik içinde götürünce, mübarek eşleri de dahil olmak üzere insanların bu 
mevzuda O’na bir şey demeleri mümkün değildi. İşte o hanenin içinde böylesine 
bir adalet ve hakkaniyet vardı ki, kimsenin ona itiraz etmeye hakkı 
olamazdı. 
Diğer taraftan ailesinin hukukunu görüp gözetmede de kılı kırk yararcasına 
bir hassasiyete sahipti. İnsanlığın İftihar Tablosu’nun ibadet ve ubûdiyete 
karşı nasıl bir iştiyak içinde olduğunu biliyoruz. Meselâ bir hadis-i 
şeriflerinde O:حُبِّبَ إِلَيَّ مِنَ الدُّنْيَا اَلنِّسَاءُ، وَالطِّيبُ، 
وَجُعِلَ قُرَّةُ عَيْنِي فِي الصَّلاَةِ“Bana (üç şey) sevdirildi: Kadın, 
güzel koku; namaz ise benim gerçek göz aydınlığım.” (Nesâî, işretü’n-nisâ 
1) buyururken, başka bir yerde ise şöyle der:إِنَّ شَهْوَتِي فِي قِيَامِ 
اللَّيْلِ“Benim şehvetim, gece namaz kılmaktadır.” (Taberânî, 
el-Mu’cemü’l-kebîr, 12/84) Bunun mânâsı şu demektir: Sizin yeme, içme ve daha 
başka cismanî arzularınızı tatminde aradığınız lezzeti ben ibadetten alıyorum. 
İşte durum böyle olmasına rağmen Peygamber Efendimiz (sallallâhu aleyhi ve 
sellem), gece ibadeti için yatağından ayrılırken, Hz. Âişe’den müsaade 
istediğini görüyoruz. Evet, O, gece ibadeti için dahi yatağından ayrılırken; 
“Yâ Âişe! Müsaade eder misin, bu gece Rabbime ibadet edeyim.” 
buyuruyordu. Bunun üzerine Hz. Âişe Validemiz: “Seninle olmayı severim, 
fakat senin hoşuna gidecek olan her şeyi de severim.” cevabını veriyor. 
(İbn Hibbân, Sahih, 2/386) Bu ne hakperestliktir Allah aşkına! Çünkü o esnada, 
mübarek zevcelerinin hakkı söz konusu; o vakit orada onunla beraber bulunması 
gerekiyor. Ancak diğer taraftan da Rabbine ibadet etme adına öylesine derin bir 
aşk u iştiyakı var. Görüldüğü üzere Peygamber Efendimiz (sallallâhu aleyhi ve 
sellem) eşinden müsaade istemek suretiyle bu çelişkiyi aşıyor. 
İncelik, Zarafet ve Vefa 
İşte eşler arasındaki münasebet adına böyle bir incelik, zarafet ve nezaket 
çok önemlidir. Hanımefendiye karşı bu ölçüde bir bağlılık izhar etme meselesi… 
Aslında bizim toplumumuz böyleydi. Müsaade ederseniz dar çerçevede ailem içinde 
gördüğüm bazı şeyleri anlatmak istiyorum. Onlar belli ölçüde bozulmuş, dejenere 
olmuş bir toplumun kalıntısı olmasına rağmen, Osmanlı’dan bulaşan şeyleri hâlâ 
yaşayan bir aileydi. Rahmetlik dedem öyle sert bir adamdı ki, evden çıkıp camiye 
giderken geçtiği sokakta toparlanmadık adam kalmazdı. Şamil Ağa geliyor diye 
ağızları yüreklerine gelirdi. Munise ninem ise tamamen farklı fıtratta bir 
insandı. Bir kere yanında Allah dediğinizde yirmi dört saat ağlayan, yumuşak 
kalbli bir kadındı. Ben on bir, on iki yaşına girene kadar onlar hayattaydı. 
İşte o sert ve heybetli adamın bir gün bile eşine kaşlarını çatıp baktığına 
şahit olmadım. 
O yumuşak kalbli, gözü yaşlı ağlayan kadın, ahir ömründe mefluç bir hâlde 
yatağa düşmüştü. Annem her gün başında ona teyemmüm aldırıp namaz kıldırırdı. 
Annem demişti ki: “Vefatından önceki son cuma gecesi, benden abdest aldırmamı 
istedi. Ben de aldırdım. Ondan sonra da bir kahkaha attı ve şöyle dedi: 
‘Dünyadan murad almamışız. İkimizin cenazesi de bu gece evde kalacak.’ Aslında 
Şamil dedenin hiçbir şeyi yoktu. Buna rağmen ninen vefat edip bir tüy gibi 
yastığa düştüğü esnada, ben onun gözlerini kapatırken, öbür odadan da dedenin 
feryadı koptu ve o da vefat etti.” İşte onların aralarında böyle bir bağlılık 
söz konusuydu. 
Rahmetlik pederim 1974’te vefat etmişti. Ben o zaman otuz beş, otuz altı 
yaşındaydım. Rahmetlik pederimin de, hayatım boyunca sadece bir kere anneme 
kaşlarını çattığını hatırlıyorum. Ancak o esnada büyük annem hemen araya girdi 
ve “Ramiz! Eğer ona bir şey yaparsan sana sütümü, emeğimi haram 
ederim.” dedi. İşte, bozulmuş Osmanlı’dan kalma aile yapımız hâlâ böyleydi. 
 
Bir başka misal de büyük amcamdan vermek istiyorum. Eşiyle nasıl bir 
hayatları vardı, çok bilemiyorum. Ancak eşi vefat ettikten sonra her hafta 
Erzurum’dan arabaya binip köye onun mezarını ziyarete gelir, mezarın başında da 
yarım saat ağlardı. Sonra tekrar arabaya binip Erzurum’a geri dönerdi. Hatta bir 
gün ablam bana gelip: “Şu amcana bir nasihat etsen. Ölmüş bir insanın arkasından 
bu kadar ağlaması doğru mu?” diye ricada bulunmuştu. Benim dar dairede bildiğim 
belki bütün aileler böyleydi. Evet, bizim, bozulmuş, şöyle böyle deformasyona 
maruz kalmış aile yapımız bile böyleydi. 
Benim derdim burada, ne Şamil Ağa’yı ne Munise Hanımı, ne de bir başkasını 
anlatmak değil. Bu misallerle bir hususa dikkat çekmek istiyorum: Vefaya vefa 
ile cevap verilir. Siz o ölçüde vefalı olmazsanız size de vefalı davranmazlar. 
İşte toplumumuzda meydana gelen onca darbeden sonra hâlâ eşler arasında o kadar 
vefanın olması bana çok önemli geliyor. 
Hâsılı, siz karşı tarafa emniyet ve güven telkin etmeli ve inandırmalısınız 
ki, o da size inansın. Vefalı davranmalısınız ki, vefalı davransın. Onu görüp 
gözetmelisiniz ki, o da sizi görüp gözetsin. Bu durum molekül yapımız 
diyebileceğimiz aile hayatında bu çerçevede olduğu gibi, köy, kent ve devlet 
çapında da aynı şekildedir. Vefaya vefa ile, teveccühe teveccühle, nazara 
nazarla, sadakate de sadakatle mukabele olur. Aslında Efendimiz’in (sallallâhu 
aleyhi ve sellem) yaptığı da buydu. O (aleyhissalâtü vesselam) Veda Hutbesi’nde 
“Onlar sizin nezdinizde size emanet, siz de onlara emanetsiniz.” 
buyurmuştu. Meseleye O’nun tavsiyeleri zaviyesinden bakarsanız, günümüzde kadın 
haklarını savunanların gerilerin gerilerin gerisinde kaldığını görürsünüz. 
Allah’ın binlerce salât u selâmı O’nun üzerine olsun. O’na dosdoğru inanan, O’nu 
dosdoğru kabullenip arkasından yürüyenlerden de Allah ebediyen razı 
olsun! 
</div>

Kendi Değerlerimiz ve Bizim Yuvamız