Kırık Testi

<div class="elementor-widget-container">
Soru: “Göz çok geniş bir sahayı gördüğü halde, bir kıl 
onun görmesine mani olur” sözü kalb ve ruh hayatımız için neler ifade 
etmektedir? Günümüzde dünyevî meşguliyet ve aktüel mevzûların insanın ufkunu 
kapatıp onu, akıbetini düşünemez hale getirdiği söylenebilir mi? Bu mevzuda 
dikkat edilmesi gereken hususlar nelerdir? 
Cevap: Göz, görme alanı çok geniş olan, önündeki 
hemen her şeyi görebilen, konumuna göre cihanları müşahede edebilecek 
kabiliyette bulunan ilahî bir nimettir. Ancak sizin de soruda ifade ettiğiniz 
gibi onun üzerine bir kıl dahi konulsa, o çok küçük cisim, gözün görmesine engel 
teşkil edip onun görme ufkunu kapatır. Fakat burada bir hususa dikkatlerinizi 
çekmek istiyorum: Esasında göz uzvu üzerinden bir benzetme ile dile getirilen bu 
tespit, insanın maddî-manevî bütün latifeleri için düşünülebilir. Mesela insan 
bazı meseleleri çok engince mütalaa ederken uygunsuz bir nazar, gayr-ı meşru bir 
hülya, kendisine galip gelen bir ruh hâleti onu öyle bir noktaya sürükleyip 
götürür ki, insan o esnada başka hiçbir şeyi göremez hâle gelir. Öyle ki 
cihanlara sığmayan, dünyayı âdeta bir top gibi kucağına alıp oynayası gelen, o 
ölçüde onu tahkir edip küçümseyen insan bir zerrede boğulabilir. Bir bakış, bir 
duyuşla künde künde üstüne devrilebilir. Bir hayal, bir tasavvur, bir ruh hâli 
bütün benliğini sarar da onu istediği yere çekip sürükleyebilir. 
İblis ve Cinnet Hâli 
İnsanın bu durumunu anlayabilmek için İblis’in, Hazreti Âdem’e secde emri 
aldığı esnada ortaya çıkan ruh hâlini hatırlayabiliriz. Kur’an-ı Kerim’de 
bildirildiği üzere Cenab-ı Hak Hazreti Âdem’i yarattıktan sonra bütün meleklere 
ona secde etmelerini emir buyurur. Meleklerin hepsi Hazreti Âdem’e secde 
etmesine rağmen, İblis kendisinin ateşten Âdem Aleyhisselam’ın ise topraktan 
yaratıldığını, dolayısıyla kendisinin ondan daha üstün olduğunu iddia ederek 
kibre kapılıp büyüklük taslar ve neticede küfre girer. Ardından da; 
فَبِعِزَّتِكَ لَأُغْوِيَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ 
“İzzetine yemin olsun ki, ben de onların hepsini baştan 
çıkaracağım” der. (Sa’d suresi, 38/82) 
 
Görüldüğü üzere burada İblis, insanları değişik yollarla saptıracağını ifade 
ederken, Allah’ın (celle celaluhu) azamet ve celaline, büyüklük ve ululuğuna 
yemin etmektedir. İşte onun bu kasemi, fıtratının bazı şeyleri sezdiği ve 
Allah’ı (celle celaluhu) belli bir seviyede bildiğini göstermektedir. Fakat 
teorik planda Allah’ı bu ölçüde biliyor olmasına rağmen o, bir noktaya takılıp 
kalıyor ve gözünün önündeki bir kıl, apaçık gerçekleri görmesine mani oluyor. 
Takılıp kaldığı o noktayla İblis, kendini kin, nefret, haset, kıskançlık ve 
bencillik gibi âfetlere kaptırıyor ve artık o, gözü başka hiçbir şeyi görmez, 
kulağı başka hiçbir şey duymaz kör ve sağır bir varlık hâline geliyor. 
Şeytanın bu durumunu anlamak için öfkelenmiş, cinnet yaşayan bir insanın o 
anki hâlini düşünebilirsiniz. Çünkü bazı insanlar kimi zaman öyle öfkelenir ki, 
böyle bir şahsı gördüğünüzde rahatlıkla “bu insan delirmiş” diyebilirsiniz. 
Hatta onun bir şizofren olduğuna kanaat getirip bir psikiyatriste gitmesi 
gerektiğine hükmedebilirsiniz. Böyle bir kişi, kendini kaybetmiş bir halde eline 
ne geçirirse kaldırır yere çalar, sağa-sola atar, yıkıp devirir, paramparça 
eder. O esnada kalkıp: “Kardeşim! Allah seni insan yaratmış, sen zaten çok 
şefkatli bir arkadaştın, ben sende daha önce böyle haller görmezdim” türünden 
sözlerle onu teskin etmeye çalışsanız, söylediklerinizi hiç mi hiç dinlemez; 
dinlemez ve eline geçirdiği bir nesneyi tutar size de fırlatır. Çünkü o, bu 
esnada, öfke ve nefrete kendini öyle bir kaptırmıştır ki, artık ona kendi 
mülahazalarının dışında bir şeyler anlatmak, bir şeyler dinletebilmek âdeta 
imkansız gibidir. 
İşte böyle bir şahsın kin ve nefretini alın, onu kat be kat katlayın, hatta 
Ziya Gökalp’in ifadesiyle mük’ab hâle getirin ve sonra İblis’in Allah’a karşı 
geldiği esnadaki o halet-i ruhiyesini bu mukayeseyle anlamaya çalışın. 
“İsyan deryasına yelken açmışım” 
Şimdi asıl konumuza dönecek olursak, denilebilir ki, her bir insan, İblis’in 
içine düşüp helake sürüklendiği bencillik, kibir, haset, kıskançlık gibi 
esasında kıl kadar ehemmiyeti bulunmayan ancak encamı itibarıyla ciddi 
handikapları netice veren azim tehlikelerle karşı karşıyadır. 
Mesela bir bakarsınız gönlü engin, vicdanı geniş, dünyalara sığmayan, bütün 
insanları kucaklayıp Cennet’e götürme arzu ve iştiyakı içinde bulunan bir insan, 
bir yerde, kıl kadar ehemmiyeti olmayan bir hususa takılıp kalabiliyor. Mesela 
bir anlık bir boşlukla şehevanî bir hisse yenik düşebiliyor. Çünkü insan, 
zihnine gelen bir hayal veya tasavvuru alıp geliştirdiği, az-biraz kurgulayıp 
nemalandırdığında hiç farkına varmaksızın öyle sahillere açılır ki, artık onun 
geriye dönüşü neredeyse imkansız hâle gelir. Cevdet isminde halk diliyle şiirler 
yazan bir çocukluk arkadaşım vardı. Onun yazdığı şiirin bir beyti bu hâli ne de 
güzel ifade eder. Şöyle derdi o çocukluk arkadaşım: “İsyan deryasına yelken 
açmışım/Kenara çıkmaya koymuyor beni”. Evet, mebdei itibarıyla kıl kadar küçük 
bir şey, sizi alıp öyle bir yere sürükler ki, bir daha geriye dönme imkanı 
bulamayabilirsiniz. O yerleri gören gözünüz de artık hiçbir şeyi göremez hâle 
gelebilir. 
Latife-i Rabbaniye Enginliği ve İnsan 
Halbuki Cenab-ı Hak bir hadis-i kudsîde: 
مَا وَسِـعَنِي سَـمَائِي وَلاَ أَرْضِي وَلكِنْ وَسِعَنِي قَلْبُ 
عَبْدِي الْمُؤْمِنِ “Arz ve sema beni istiap etmez, almaz. 
Ben mümin kulumun kalbine sığarım” buyuruyor. (el-Aclûnî, Keşfü’l-hafâ, 
2/195) Bildiğiniz gibi İbrahim Hakkı Hazretleri enfes bir tercümeyle bu manayı 
şöyle nazımlaştırmıştır: “Sığmam dedi Hak arz u semaya/Kenzen bilindi dil 
madeninden.” Evet, arz ve semalara sığmayan Hak Teâla, sezilme ve algılanma 
şeklinde kenzen insanın kalbinde bilinir. Bu bilinme tecellî ve mir’atiyet 
itibarıyladır. Bundan dolayı mevzuu şöyle de ifade edebilirsiniz: Kalbin Allah’ı 
duyup hissedişi, O’na ayna olup O’nu anlatması kâinat kitabının O’nu 
anlatmasından daha ileri seviyededir. Aynı şekilde kütüphaneler dolusu kitaplar 
da kalbin Allah’ı (celle celaluhu) anlatışı gibi anlatamazlar. Kitaplar ancak 
kalbin enginliğiyle enginleşip kalbin boyasıyla boyanınca gerçek ifadelerini 
bulurlar. Elbette ki burada bahsedilen vücudumuza kan pompalayan çam kozalağı 
şeklindeki uzuv değildir. Burada kastedilen sır, hafî veya ahfa ufkuyla Allah’ın 
esma ve sıfâtlarına bakan ve yerinde latife-i rabbaniye veya fuad diye de 
isimlendirdiğimiz vicdan mekanizmasını oluşturan dört temel rükünden biridir. 
 
Şimdi insan bu genişlik ve enginlikte olan, dünyaları içine alsa doymayan 
böyle potansiyel bir lütfa mazhar kılınmıştır. Ancak bir de bakıyorsunuz, bu 
donanıma sahip insanoğlu kimi zaman hiçbir şey duymayan, hiçbir şey hissetmeyen, 
hiçbir şey anlayıp idrak edemeyen tavır ve davranışlar içine girebiliyor. Evet 
âdemoğlu, kitapların ihtiva edemediği hakikatleri istiap eden, onları çok iyi 
bilip çok iyi algılayacak ve aynı zamanda bütün bunları ifade edebilecek 
kabiliyeti haiz bulunan bir kalb taşıdığı halde sanki onları hiç duymamış gibi 
bir saplantıya kendini kaptırıp hiçbir şey bilmeyen bir varlık konumuna 
düşebiliyor. 
Kur’an-ı Kerim değişik yerlerde bu mülahazaya vurguda bulunur. Mesela bir 
yerde şöyle buyurulur: 
لَهُمْ قُلُوبٌ لاَ يَفْقَهُونَ بِهَا وَلَهُمْ أَعْيُنٌ لاَ 
يُبْصِرُونَ بِهَا وَلَهُمْ آذَانٌ لاَ يَسْمَعُونَ بِهَا 
“Onların kalpleri vardır ama bu kalplerle idrâk etmezler, 
gözleri vardır onlarla görmezler, kulakları vardır onlarla işitmezler.” 
(Araf Suresi, 7/179) Evet onların kalpleri, meselelerin önünü-arkasını 
görüp bir değerlendirmeye tabi tutmaya, sonra da buradan yeni hüküm ve yeni 
terkiplere ulaşmaya müsait değildir. Kur’an-ı Muciz’ul-Beyan, bu ve benzeri 
âyetlerle bizi böyle bir mecazî körlük, mecazî sağırlık ve mecazî kalpsizlik 
karşısında dikkatli ve müteyakkız olmaya çağırmaktadır. Geçici, kıymetsiz, küçük 
şeylerle görme ufkumuzu kapatmamamız, iç duyuş ve enginliğimizi daraltmamamız 
noktasında ikaz ve tenbihte bulunmaktadır. Çünkü insan, Cenab-ı Hakk’a açık 
durduğu müddetçe çok engin ve geniş bir mahiyete sahip demektir. Evet o, bu 
haliyle melekleri bile geride bırakabilir. Merhum Akif bu hakikati ne güzel 
ifade eder: 
 
Haberdâr olmamışsın kendi zâtından da hâlâ sen, Muhakkar bir vücûdum!’ 
dersin ey insan, fakat bilsen. Senin mâhiyyetin hattâ meleklerden de 
ulvîdir: Avâlim sende pinhandır, cihanlar sende matvîdir 
Fahr-i Kainat Efendimiz’in (aleyhissalâtü vesselâmü milelardi vessemâ) bizim 
içimizden çıkmış olması bu hakikatin en parlak, en güzel, en muhteşem delili 
değil midir? Elbette ki öyledir. Evet O, Âmine Hatun’dan tevellüd etmiş, 
Abdullah’tan olmuş yani anne ve babası nur-u nübüvvetle tenevvür etmemiş bir 
insan olarak öyle bir noktaya gelmiştir ki, Süleyman Çelebi “Yürü top Senin, 
çevkân Senindir bu gece” ifadeleriyle bu eşsiz faikiyeti dile getirir. Çünkü 
İnsanlığın İftihar Tablosu Miraç’ta öyle bir noktaya ulaşıyor ki, Cibril-i Emin 
, “ben bir adım daha atsam yanarım” diyor. Şayet sübühat-ı vech şuaatı, sıfat-ı 
sübhaniye ve esma-i ilahiyeyi de yakıp kül ediyor ve o noktada Zat-ı Baht’tan 
başka hiçbir şey kalmıyorsa Cibril-i Emin’in dahi ona tahammül etmesi mümkün 
değildir. Fakat işte bu noktada dahi insanlık âlemi olarak İftihar Vesilemiz, 
İki Cihan Serveri Efendimiz (aleyhi ekmelüttehâyâ vetteslimât) yürüyüp yoluna 
devam ediyor. 
Buradan anlıyoruz ki, insan mahiyeti böyle bir seyahate açıktır, böyle bir 
hamuleyi taşımaya müsait olarak yaratılmıştır. Evet, o, insanlık emaneti gibi 
çok kıymetli bir hamuleyi yüklenip taşıyabilecek ve Halık’ın atiyyelerini 
omuzlayabilecek donanım ve kıvamda bir matiyyedir. 
İşte insan, mahiyeti bu kadar geniş, engin, güçlü ve Allah’a çok yakın iken, 
maalesef çok basit, ehemmiyetsiz heves ve maksatlar için o enginliği daraltıyor, 
büzüyor ve kıymetsiz hale getirebiliyor. Bundan dolayı onun kendisini böyle bir 
darlığa hapsedebilecek muhtemel tehlikeler karşısında ömür boyu sürekli tetikte 
bulunması gerekir. Evet, insan son nefesine kadar mücadelesini sürdürüp insan 
olma çizgisinin altına düşmeme cehd ve gayreti içinde bulunmalıdır. Zira o, 
insan olarak üzerinde yürüdüğü hattın altına düştüğü zaman kendisini bir 
bilinmezliğe mahkum etmiş demektir. 
O hâlde insan, himmetini her zaman âli tutmalı, hep yüksek uçma peşinde 
olmalı ve sürekli Allah’a müteveccih yaşama gayreti içinde bulunmalıdır; 
bulunmalıdır ki, küçük ve basit şeylere takılıp kalmasın. Eğer her şeye rağmen 
gözde bir çapak oluşmuş veya onun üzerine bir kıl konmuşsa onları da hemen izale 
etme yoluna gitmelidir. Yani insanın latife-i rabbaniyesi, şu veya bu sebeple 
bir darlığın mahkumu olabileceği bir yola girmişse, o zaman da derhal bir “La 
havle” çekip yeniden Cenab-ı Hakk’a doğru yürümesini bilmelidir. 
Aktüel Mevzûlar – Dağınık Zihinler 
Sualde ayrıca dünyevî meşguliyet ve aktüel mevzûların da bu çerçeve içinde 
ele alınıp alınamayacağı soruluyordu. Eğer herhangi bir fayda, maksat 
gözetmeksizin gereksiz, boş, abes bir işle meşgul oluyorsak elbette ki bu 
durumun da yukarıdaki çerçeve içinde mülahazaya alınması gerekir. Hatta belki 
biz şu andaki konuşmamızda sözü evirip çevirip sohbet-i canana getirmiyorsak, o 
zaman bizim söylediğimiz her şey bir manada dedikodu demektir. Evet söylenen 
sözler, konuşulan mevzûlar ya bizim Allah’a doğru yürümemiz istikametinde bir 
dinamo gibi hızımızı arttırmalı, ya insanlığa yararlı olmalı, ya da milletimize, 
ülkemize, ülkümüze hizmet etmelidir. Aksi takdirde selahiyet ve sorumluluğumuzun 
sözkonusu olmadığı, bundan dolayı konuşup durmamızın hiçbir müsbet netice 
vermeyeceği, herhangi bir fayda sağlamayacağı aktüel meseleler hakkında –kusura 
bakmazsanız o tabirle ifade edeceğim– çene çalıp duruyorsak bu dedikodudan başka 
bir şey değildir. Ayrıca bilinmesi gerekir ki bu tür faydasız ve gereksiz 
konuşmalar yapmamız gerekli olan işlere de ciddi bir mania teşkil eder. Hiç 
farkına varmaksızın bu türlü mevzûların içine dalar ve böylece yapacağımız 
işleri yapamaz hâle geliriz. Hatta zamanla salim düşünme imkanını sağlayan 
hislerimizi felç eder ve bunun sonucunda sağlam ve sıhhatli muhakeme 
kabiliyetinden mahrum kalırız. 
Zaten bugün biz, kendimizi bir muhasebe ve murakebe süzgecinden geçirsek, 
gereksiz ve faydasız konulara im’an-ı nazar ettiğimizden dolayı, esas 
konsantrasyon temin etmemiz gerekli olan önemli ve hayatî mevzulardan 
uzaklaştığımızı göreceğiz. Bundan dolayı diyoruz ki, keşke im’an-ı nazar etmemiz 
gerekli olan konulara tam eğilsek, asıl onlar üzerinde yoğunlaşsak. İç alemimize 
ait problemlerimiz varsa asıl onları halletmekle meşgul olsak. Bizi, potansiyel 
insan olma hâlinden hakiki insan olma ufkuna taşıyacak alternatif sistemler 
geliştirip bunların değerlendirmesini yapsak. Ancak maalesef genellikle aktüel 
meselelerle meşgul oluyor ve küçük şeylere takılıp kalıyoruz. Tabii bu esnada 
çok önemli ve hayatî işlerimiz de arada kaynayıp gidiyor. 
Eskiden, kalb ve ruh hayatının soluklandığı meclislerde hep “sohbet-i canan” 
der, onun üzerinde durur, onun üzerinde yoğunlaşırlardı. Çünkü bir meseleye ne 
kadar konsantre olursanız, o ölçüde size kapı aralanır. Ne kadar Allah’la 
münasebete geçerseniz, o kadar teveccühe mazhar olursunuz. Bu disiplin sofiler 
arasında genel ve sabit bir kuraldır. Evet, teveccüh, teveccüh doğurur; nazar, 
nazarı netice verir. Bakıyorsanız, bakarlar size günebakanlar gibi. Bu sebeple 
tabiatınızın baskı altında bulunduğu anlarda dahi gözünüz bir nigâh-ı âşinâ ile 
hep kapı aralığından O’na bakmalıdır. 
Cenab-ı Hak bir kudsî hadiste buyuruyor ki: “Kulum Bana bir karış kadar 
yaklaşırsa, Ben ona bir arşın kadar yaklaşırım.. bir arşın kadar yaklaşırsa, Ben 
ona bir kulaç kadar yaklaşırım.. Bana yürüyerek gelirse ben ona koşarak 
mukabelede bulunurum.” (Buhârî, Tevhîd 50) Aslında anlatılan bu hususlar 
hakikat olmaktan ziyade birer mecazdır. Fakat Allah (celle celaluhu) şart-ı adi 
planında kendi teveccühünü teveccühümüze, kendi nazarını nazarımıza bağlamış 
oluyor. Eğer siz gözünüzü diker, O’nun kapısı eşiğinde hep vefalı bir tavır 
içinde bulunursanız, Cenab-ı Hak bu vefayı tek taraflı olarak sizin aleyhinize 
bozmaz. Çünkü O, sonsuz merhamet, sonsuz ilim, sonsuz kudret, sonsuz irade 
sahibi Allah’tır (celle celaluhu). 
</div>

Kalb Selameti ve Aktüel Konular