Kırık Testi

<div class="elementor-widget-container">
Soru: Bir mü’minin; ister ferdî hayatında, isterse temsil 
ettiği kurum ve içtimaî konumu açısından kendini sorgulama ahlâkı nasıl 
olmalıdır? 
Günümüzde ferdî ve ailevî pek çok huzursuzluğa şahit oluyoruz. Meselâ, aile 
müessesesinde eşler arasında veya evlat ile anne-baba arasında ciddi 
huzursuzluklar yaşanıyor. Fert ve aileden kaynaklanan bu huzursuzluklar zamanla 
içtimaî müesseselere de aksediyor ve bu durum, toplumda daha büyük kırılma ve 
arızalara sebebiyet veriyor. Hâlbuki eczası savablardan meydana gelen ve 
hayatlarını isabetli işlerle örgüleyen fertlerden mürekkep bir toplumun arızalı 
olması düşünülemez. Bu sebeple eğer bir toplumda bir arıza zuhur etmişse, bu 
arızanın onun moleküllerinden yani fert ve aileden kaynaklanan bir durum olduğu 
rahatlıkla söylenebilir. Fahr-i Kâinat Efendimiz (sallallâhu aleyhi ve sellem) 
cevamiü’l-kelim olan bir sözlerinde bu durumu ne güzel özetler. O buyuruyor ki; 
كَمَا تَكُونُوا يُوَلَّى عَلَيْكُمْ“Nasıl iseniz öyle 
idare edilirsiniz.” (Kenzü’l-ummâl, 6/89) Yani siz sütseniz, kaymağınız 
süt; yoğurtsanız, kaymağınız yoğurt olur. Fakat eğer sizin şap gibi bir hâliniz 
varsa kaymağınız da şap olur. Bu açıdan öncelikle aile müessesesinde ve ardından 
bütün bir toplumda gerçek huzura kavuşmayı, huzur soluklayıp huzur yudumlamayı 
düşünüyorsak, toplumu meydana getiren fertler olarak hepimiz, evvela kendimizle 
yüzleşmeli; yüzleşip kendi hata ve kusurlarımızla hesaplaşmalıyız. 
 
Hizmetçi İdarecilik Anlayışı 
Meselâ toplumdaki belli problemleri halletmenin önemli bir yolu, bir kurum 
veya müesseseyi temsil edenlerin, yani başta bulunan idarecilerin, 
سَيِّدُ الْقَوْمِ خَادِمُهُمْ“Bir topluluğun efendisi, 
onlara hizmet edendir.” (Kenzü’l-ummâl, 7/710) hadis-i şerifiyle ortaya 
konan düsturu bir hizmet felsefesi olarak benimsemeleridir. Evet, hizmet eden 
insanlarla beraber hizmete iştirak etme, Efendiler Efendisi’nin (aleyhissalâtü 
vesselâm) yüce bir ahlâkıdır. Öyle ki, O Sultan-ı Enbiya, bir sefere 
çıkıldığında, yemek hazırlamak üzere herkes bir işin ucundan tutarken, 
yıldızların kaldırım taşı gibi ayaklarının altına serildiği, varlığın ille-i 
gaiyesi, kâinatın medar-ı iftiharı O Zat da odun toplama vazifesini üstlenerek 
sahabe efendilerimizin yaptığı işe iştirak ediyordu. “Üsve-i hasene” olan 
Efendimiz’in yolu bu ise, o hâlde bilmemiz gerekir ki, bizim amirlik yaparak, 
dayatmacı tavırlar içine girerek, zoraki tavziflerde bulunarak bir sonuca 
varmamız mümkün değildir. Bundan dolayı, bir idareci en başta kendisi yapılması 
gerekli olan işleri yapmalı ve böylece yanında çalışan insanları harekete 
geçirip onları da o işi yapmaya teşvik etmelidir. 
 
Ne var ki, bu çok önemli meseleyi, bugün, toplumumuzdaki yerleşik ahlâk 
açısından realize etmek de öyle çok kolay olmayacaktır. Çünkü günümüzde, büyük 
çoğunluğu itibarıyla fertlerin zihin ve his dünyasına, benlik ve enaniyet 
hâkimdir. Dolayısıyla hayatın değişik kademelerinde belli bir konumu ihraz eden 
kişiler, kendilerini diğer insanlardan daha farklı ve üstün görmekte, 
çevresindeki insanlara karşı muamele ve tavrını da bu anlayışa göre 
şekillendirmektedir. Bu sebeple toplumda yerleşmiş bulunan bu genel teamülleri 
birdenbire değiştirmek ve onun yerine farklı anlayışlar ikame etmeye çalışmak 
insanlara birkaç mutasyonu birden yaşatmak gibidir ki, netice itibarıyla bu 
kadar mutasyona maruz kalan bir varlığın yaşaması mümkün değildir. Evet, siz 
toplumun sırtına kaldıramayacağı bir yükü yüklerseniz, o toplumu, o yükün 
altında ezmiş olursunuz. O zaman yapılması gereken, bir avuç dahi olsa, bu 
meselenin doğru olduğuna inanmış insanların, onu hayatlarına hayat kılması, 
kendi hayatlarına tatbik etmesidir. Yani âmirane, mütehakkimane tavırlar yerine, 
yapılması gerekli olanı yapmak suretiyle insanlara rehberlikte bulunmasıdır. Bu 
yapılabildiği takdirde, zamanla bu ahlâkın topluma da yayıldığı, toplum 
tarafından da benimsendiği görülecektir. 
Dert Ortağı Olan İdareci 
Haddizatında memurlara düşen amirlerine saygı göstermek olduğu gibi, 
büyüklere düşen de onlara karşı şefkatle muamelede bulunmak ve yapmalarını 
istedikleri şeyleri bilfiil yapmak suretiyle onlara yol göstermektir. Bu durumu 
ifade sadedinde Allah Resûlü (sallallâhu aleyhi ve sellem) 
لَيْسَ مِنَّا مَنْ لَمْ يَرْحَمْ صَغِيرَنَا وَيُوقِّرْ 
كَبِيرَنَا“Küçüklerimize merhamet, büyüklerimize 
saygı göstermeyen bizden değildir.” (Tirmizi, Birr 15) buyuruyor. 
Görüldüğü üzere Resûl-i Ekrem Efendimiz (sallallâhu aleyhi ve sellem) 
küçüklerimize şefkat etmeyen, onları bağrına basmayan, kucaklamayan, sıyanet 
etmeyen, gerektiği ölçüde üzerlerine eğilmeyen; büyüklerimize karşı da saygılı 
ve hürmetle dopdolu olmayan kimseler için, “Bizden değildir.” buyurmak suretiyle 
böyleleri hakkında oldukça ağır bir ifade kullanmış ve böylece bu meselenin 
ehemmiyetine dikkat çekmiştir. 
 
Burada haşiye düşülmesi gereken bir husus vardır: Büyüğe karşı saygılı olmak, 
onun dediklerini yerine getirmek, gösterdiği şeyleri yapmak esasen küçüğün yani 
idare edilenin bir vazifesidir. Bununla birlikte büyüğe düşen de ondan hürmet 
beklememektir. Ona düşen; emri altındakilerin şefkat, merhamet ve mülâyemetle 
üzerlerine eğilmek, onların derdini paylaşmak, hatta onlar inlerken onlarla 
birlikte inlemektir. Bir mektepteki müdürden alın da, bir rehbere kadar, bir 
kazadaki kaymakamdan bir vilayetteki valiye, hatta bir devleti idare eden insana 
kadar idareci konumunda bulunan bir kişinin, sorumluluğu altındaki insanlardan 
dertli birisini gördüğü zaman, derdini paylaşacak ölçüde, mesul olduğu 
insanların içinde olması lazımdır. 
Bildiğiniz üzere, aklından zoru olan bir kadın, huzur-u risalet-penahiye 
gelerek bir problemi olduğunu söylüyor ve İnsanlığın İftihar Tablosu’ndan 
(aleyhissalâtü vesselâm) bu problemini çözmesini istiyor. Ardından İki Cihan 
Serveri’nin elinden tutan kadın, yarım kelimelik bir itiraz görmeden o sokak 
senin, bu sokak benim Peygamber Efendimiz’i (sallallâhu aleyhi ve sellem) alıp 
götürüyor. Artık ne tür bir isteği varsa, Allah Resûlü’nü götürüp o isteğini 
yerine getirtiyor. İşte her idarecinin bu kadar insanların içinde olması 
gerekir. Çünkü siz onların içine girmezseniz onlar da sizin içinizde olmazlar. 
Siz onları idare edeyim derken, onlar sizi idare ederler. Bu husus, gerçekte 
öyle olunmadığı hâlde, sadece şirin ve sempatik görünmek suretiyle elde edilecek 
bir mesele de değildir. Eğer böyle düşünüyorsanız, keser döner, sap döner gün 
gelir hesap döner ve bir gün bütün hesaplarınızın alt üst olduğunu görürsünüz. 
İşte o zaman bir de bakarsınız ki, size şirin görünen insanların hepsi, nâ-şirin 
olmuş; sempatik görünenler ise antipatik kesilmişler. Böyle bir pozisyona 
düşmemek için onların kalblerine girmenin yolları aranmalıdır. Yerine göre 
onları eksik ve kusurlarından dolayı ikaz edip tedibde bulunsanız da, sonra bir 
kenara çekerek çok rahat, “Kardeşim! Biraz önce belki biraz sert konuştum, bana 
hakkın geçti. Hakkını helal et. Hakkını helal etmen için elimden ne geliyorsa 
yapmaya hazırım.” diyebilmelisiniz. Sizin bir baba veya annenin daha ötesinde 
bir şefkatle yaptığınız bu muamele onların gönlünü öyle bir fetheder ki, onları 
kendinize râm edersiniz. Böyle olunca da işleriniz bir saat gibi tıkır tıkır 
işlemeye başlar. İşte yuvada, sokakta, mektepte, Kur’ân kursunda, camide vs. 
bütün müesseselerimizde böyle bir ahlâkın yerleşmesi adına, insanlar rehabilite 
edilip o seviyeye yükseltilmelidir. 
Evet, kendisi ile yüzleşmeyen, kendisini sorgulamayan; meydana gelen 
kusurları, işin başlangıcında veya realize edilme sürecinde kendi yaptığı 
hatalara bağlamayan bir insan sürekli dışta kusurlu arar durur ancak bir türlü 
ne suçluyu bulabilir, ne de o kusurlardan kurtulabilir. Fakat dönüp kendisine 
bakan, “Ben nasıl bir hata ettim ki, her şey yolunda giderken böyle bir 
problemle karşılaştık?” deyip kendini sorgulayan insan ise, Allah’ın izni ve 
inayetiyle, önündeki engelleri aşar ve yaptığı işlerde muvaffak olur. 
“Olanlar Benim Yüzümden Oldu” 
İnsanlığın İftihar Tablosu’nun arkasında yerlerini alan en güzide cemaat 
Mekke’yi fethediyor ve o fetihle gönülleri şahlanıyor. Ardından Huneyn’e 
yöneliyorlar ancak orada ilk başta muvakkat bir hezimete uğruyorlar. Kur’ân-ı 
Kerim, Mekke’yi fetheden bu başarılı ordunun maruz kaldığı hâli şu ifadelerle 
anlatır: 
لَقَدْ نَصَرَكُمُ اللّٰهُ فِي مَوَاطِنَ كَثِيرَةٍ وَيَوْمَ حُنَيْنٍ 
إِذْ أَعْجَبَتْكُمْ كَثْرَتُكُمْ فَلَمْ تُغْنِ عَنْكُمْ شَيْئًا وَضَاقَتْ 
عَلَيْكُمُ الْأَرْضُ بِمَا رَحُبَتْ ثُمَّ وَلَّيْتُمْ 
مُدْبِرِينَ“Şurası bir gerçek ki, Allah size pek çok yerde ve bu 
arada Huneyn gününde de yardım etti. O gün, sayıca çokluğunuz içinizde kendinizi 
beğenme hissi hâsıl etmişti. Ama bu size hiçbir fayda vermemişti. Olanca 
genişliğine rağmen, dünya başınıza dar gelmişti. Sonra da yüz geri olup gerisin 
geriye çekilmeye durdunuz.” (Tevbe sûresi, 9/25) Bizim için ashab-ı kiramı 
sorgulamak bir saygısızlık ve terbiyesizliktir. Ancak burada bir hakikate 
dikkatleri çekmek için böyle bir hususu kendimizce ifade etme mecburiyetinde 
kaldık. Evet, oturuşları kalkışları, yemeleri içmeleri, kısaca yaptıkları her 
şey Allah’ın marziyatına muvafık düşen o seçkin insanların kalbine, 
yaptıklarından dolayı azıcık bir beğenme duygusu gelince, içlerinde hâsıl olan 
böyle bir duygudan dolayı geçici bir hezimet yaşadılar. Ardından da, Allah 
Resûlü’nün (aleyhissalâtü vesselâm) arkasına sığınmak suretiyle o hezimeti 
yeniden zafere çevirdiler. Çünkü O Rehber-i Küll, Mükteda-yı Ekmel Efendimiz 
(sallallâhu aleyhi ve sellem), kalbine asla böyle bir duygunun girmesine müsaade 
etmemişti. 
 
Şimdi Kur’ân-ı Kerim, sahabe-i kiram efendilerimiz gibi seçkin bir topluluğu 
bu şekilde ikaz buyuruyorsa, o zaman bizim, yaşadığımız her falso ve fiyasko 
karşısında kendimizi sorgulamamız ve “olanlar bizim yüzümüzden oluyor” diyerek 
nefsimizle hesaplaşmamız gerekmez mi? Meselâ, bizi çekemeyen ve senelerdir 
aleyhimizde yazıp çizen insanlar var. Böyle bir durum karşısında bizim: “E ne 
yapalım, Allah onları öyle bir tabiatta yaratmış. Zaten biz ne yapsak bu 
adamları memnun edemeyecektik!” şeklinde düşünmemiz doğru değildir. Böyle 
diyeceğimize şu şekilde düşünmemiz Kur’ân aklîliği ve Kur’ân mantıkîliğine daha 
muvafık düşer, zannediyorum: “Acaba biz, bu insanların, insanî duygu ve 
düşüncelerini harekete geçirebilmek ve böylece onlarla belli bir çizgide 
uzlaşabilmek için alternatif bütün yolları değerlendirebildik mi? Acaba bu 
insanlara karşı bir üslûp hatamız oldu mu? Bir bilgeye giderek, bu durum 
karşısında onun düşünce ve tekliflerini aldık mı?” 
İkaz ve İrşat Karşısında Tepki 
Ayrıca bilinmesi gerekir ki, arıza ve eksikliklerinin sorgulanmasına müsaade 
etmeyen, sorgulanmayı asla kabul etmeyen, Türkçemizdeki enfes tabirle burnundan 
kıl aldırtmayan bir insan bir yönüyle hasta demektir. Özellikle kast sisteminin 
hâkim olduğu yerlerdeki bazı insanlar o türlü sorgulamalara hiç alışık ve açık 
değillerdir. Kendilerine yöneltilen en küçük bir tenkide bile tahammül edemez ve 
bundan dolayı kavga çıkarırlar. Hatta umuma söylenen hata ve kusurları bile 
tepkiyle karşılarlar. Bundan dolayı ikaz ve irşatta bulunan kişinin mevcut bu 
hâlet-i ruhiyeyi göz önünde bulundurması ve adımlarını ona göre atması gerekir. 
Evet, bugün yüzüne karşı kusuru söylendiğinde, Hz. Pir’in yaklaşımıyla 
“Koynumdaki akrebi haber verene rahmet.” deyip bundan memnun olacak insan sayısı 
pek azdır. Çünkü evvela insanımızı böyle bir seviyeye çıkaracak, kemale 
erdirecek yuvamız yok ve sokak da onu verecek durumda değil. Mektep o duygu ve 
düşüncenin dışında çok farklı müfredat programlarıyla dolu. Mâbed, namaz 
kıldığımız, vaaz u nasihat dinlediğimiz ve böylece Allah’a 
yaklaştığımız/yaklaşacağımız güzel bir mekân olsa da, ülfet ve ünsiyete yenik 
düşmüş hâlimizle, onun mesajları da bize bayatlamış ve partallaşmış bir şekilde 
aksediyor. Evet, mâbedde dahi gönüllerde heyecan uyaracak yeni bir şey 
söylenmemektedir. Orada dahi ciddi bir aşk-ı nebevî ve aşkullah nümayan 
değildir. Şimdi bütün bu müesseselerin hepsinde bir boşluk yaşanıyorsa, bu 
durum; hazımsızlık, kusurunu görmeme ve yanlışı söylendiğinde hemen ona tepki 
verme gibi çok derin ve farklı boşluklar şeklinde topluma aksetmektedir. 
Dolayısıyla toplumun tepeden tırnağa çok ciddi bir rehabilitasyona ihtiyacı 
olduğunu kabul etmemiz gerekir. Zira görülüyor ki, aslında hepimizde, kusurumuz 
söylendiği zaman, şöyle veya böyle hemen bir tepki kendini göstermektedir. Bu 
açıdan ikaz ve irşat mevzuunda, toplumun genel durumu hesaba katılarak çok 
hassas hareket edilmelidir. 
Başımdan geçen bir hâdise ile konuyu biraz daha tavzih etmeye çalışayım. 
İzmir’e ilk gittiğim yıllarda Erzurumlu, hayatını Sünnet-i Seniyye çizgisinde 
sürdürmeye çalışan kıymetli bir arkadaşım vardı. Gözünün içine baktığınızda, 
onda size Allah’ı hatırlatabilecek mânâlar görürdünüz. Bu arkadaşıma bir gün 
şöyle bir teklifte bulundum: “Yanlışlarımı gördüğün zaman sen beni ikaz 
edeceksin. Senin bir yanlışın olduğu zaman da ben seni uyaracağım.” Böylece 
çizgimizi bulma, Allah’ın bizi koyduğu yerde yörüngemizi takip etme ve yanlış 
yolda yürümeme adına birbirimize yardımcı olacaktık. İşte böyle bir mukaveleden 
sonra, namazın secde ve rükûlarında tesbihleri istenen seviyede söylememem 
karşısında bir gün yanıma geldi ve bana şöyle bir ikazda bulundu: “Falanlar gibi 
ne öyle namazı verip veriştiriyorsun. Allah’a en yakın olunan o hâli niye dolu 
dolu dua ile zenginleştirmiyorsun?” Şimdi bakın, onunla bu konuda bir kardeşlik 
mukavelesi yapmış olmamıza ve bunu da benim teklif etmiş olmama rağmen kemal-i 
teessüfle itiraf etmeliyim ki, fren yemiş araba gibi sarsıldım. Ancak, Rabbime 
hamd olsun ki, hemen kendi içime dönerek: “Şimdi iradenin hakkını verme zamanı. 
Bu onun vazifesi olduğu için benim mukabelede bulunmamam gerekir. Zaten ben de 
bunu hak etmiştim. Namazda böyle bir hususa dikkat etmeliydim.” dedim. Başka bir 
gün ben de bir hususta onu ikaz etmiştim. Zannediyorum o da aynı şekilde 
sarsılmıştı. 
Bunu şunun için arz ettim: Siz başkalarının kusurlarını, eksik ve gediklerini 
onların yüzlerine karşı söylediğinizde, herkes bunu rahatlıkla içine sindirip 
hazmedemeyebilir. Bu açıdan bu tür durumlarda söylenecek şeyler usûlüne göre 
söylenmelidir. Bu konuda Efendiler Efendisi’nin (sallallâhu aleyhi ve sellem) 
üslûbu ne kadar latîf, ne kadar hoştur. Bildiğiniz üzere O, birisi bir kusur 
yaptığı zaman, cemaat içinde onu teşhir etmek suretiyle onun onuruyla 
oynamıyordu. Hemen minbere suud buyuruyor ve umuma hitap etmek suretiyle hem 
kusuru olan kişinin hem de diğerlerinin ders almasını temin ediyordu. Böylece 
hem muhatap rencide edilmiyor, hem de bir yanlış, yanlış olarak bırakılmayarak 
onun düzeltilmesi istikametinde bir gayret ortaya konmuş oluyordu. Dolayısıyla 
karşımızdaki insanın karakterini iyi okumalı, ne ölçüde tepki verebileceğinin 
tespitini yapmalı ve işte buna göre alternatif üslûplar bulma yoluna gitmeliyiz. 
Aksi takdirde kusurları düzelteyim derken, insanları rencide edip incitirsek 
üslûpta yapacağımız böyle bir hatayla her şeyi yıkıp yerle bir eder ve hiç 
beklemediğimiz sonuçlarla karşılaşırız. 
</div>

Aradığımız Huzur ve Kendimizi Sorgulama