Kırık Testi

<div class="elementor-widget-container">
Soru: Sahabe-i kiram efendilerimizin, bir taraftan en 
yakın akrabalarının düşmanca tavırlarına maruz kaldığı, diğer taraftan Kur’ân’ın 
emir ve yasaklarına harfiyen uyma niyet ve azminde olduklarından mesuliyet şuuru 
altında âdeta preslendikleri bir dönemde Yûsuf Sûresi’nin indirildiği 
söyleniyor. Bu açıdan, bir teselli kaynağı olarak Yûsuf Sûresi hakkındaki 
mütalaalarınızı lütfeder misiniz? 
Cevap: Kanaatimce sorunuza mebde ve mukaddime 
olarak seçtiğiniz hususlar çok önemlidir; önemlidir zira en başta, İki Cihan 
Güneşi, Nebiler Serveri Peygamber Efendimiz (sallallâhu aleyhi ve sellem) olmak 
üzere, sahabe-i kiram efendilerimiz, Mekke döneminde en yakınları tarafından çok 
ağır ve çok ciddi tazyik ve zulümlere maruz kalmışlardı. Meselâ Efendiler 
Efendisi (aleyhissalâtü vesselâm), bir taraftan mülhid ve kâfirlerin 
müteaddiyane ve mütecavizane saldırılarıyla karşı karşıya bulunuyordu. Diğer 
taraftan da henüz Müslüman olmuş ancak incelik ve enginliğiyle onu tam mânâsıyla 
benliğine mâl edememiş, içine sindirememiş kimi insanlardan sâdır olan 
anlayışsız tavırlara, kaba ve nezaketsiz diyebileceğimiz davranışlara maruz 
kalıyordu. Zaten Resûl-i Ekrem Efendimiz (aleyhissalâtü vesselâm), Mekke’de 
gördüğü zulüm ve tazyikleri ifade sadedinde bir gün Hz. Âişe Validemiz’e 
hitaben: “Kavminden çok çektim Yâ Âişe!” buyuracaktı. Ne var ki, 
bütün bunlara rağmen, preslenme tabiri, varlığın ille-i gayesi, kâinatın medar-ı 
iftiharı O Kamet-i Bâlâ hakkında kullanılır mı, kullanılırsa yakışık düşer mi 
bilemeyeceğim. Eğer bu ifade, yakışıksız bir tabirse, onu, O zat hakkında 
kullanmaktan Allah’a sığınırız. Zira O (aleyhissalâtü vesselâm), hiçbir zaman 
devrilmedi; devrilmedi ve her zaman dimdik bir duruş sergiledi. Evet, O, 
Allah’ın emirlerini tastamam yerine getirdi, onları temsilde kat’iyen kusur 
göstermedi. Bu açıdan rahatlıkla diyebiliriz ki, preslenmeler sadece O’nun 
ayağının altından geldi ve geçti. 
Kur’ân’ın Emirleri Karşısında Sahabe Efendilerimizin 
Tavrı 
Diğer taraftan, sorunuzda da ifade ettiğiniz gibi, sahabe-i kiram 
efendilerimiz, kendilerini diğer toplumlardan ayıran bir hususiyet olarak, her 
zaman, Kur’ân ve Sünnet’in ortaya koyduğu emirleri “Acaba en âlâ şekilde nasıl 
yerine getirebiliriz?” diye çok ciddi tehalük gösterirlerdi. Meselâ; 
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللهَ حَقَّ 
تُقَاتِهِ“Ey iman edenler! Allah’tan, O’na yaraşır şekilde 
korkun, Allah’a karşı olabildiğince takva dairesinde bulunun!” âyet-i 
kerimesi nazil olduğunda sahabe efendilerimizin âdeta iflahları kesilmişti. Öyle 
ki, gece-gündüz sürekli ibadet etmekten dolayı, elleri, dizleri ve alınları 
nasır tutmuştu. Bir müddet sonra, bir mânâda tahammülfersa gibi gördükleri bu 
hâli Cenâb-ı Risaletpenah Efendimiz’e (sallallâhu aleyhi ve sellem) arz etme 
lüzumu duydular. Ben onların bu meseleyi ifade sadedinde kullandıkları o ince ve 
saygı dolu üslubu burada size ifade edemem. Fakat öyle anlaşılıyor ki, onlar bu 
durumu kendilerine yakışır, öyle yumuşak ve uygun kelimelerle arz ettiler ki, 
bunun üzerine Cenâb-ı Hak, rüşdlerini ispat eden o insanlara: 
فَاتَّقُوا اللهَ مَا اسْتَطَعْتُمْ“Allah’tan gücünüz 
yettiği nispette korkun” kolaylık ve tahfif ifade eden, ümit ve müjde 
edalı âyetini inzal buyurdu. 
 
Bakara Sûre-i Celîlesindeki: 
وَإِنْ تُبْدُوا مَا فِي أَنْفُسِكُمْ أَوْ تُخْفُوهُ يُحَاسِبْكُمْ 
بِهِ اللهُ فَيَغْفِرُ لِمَنْ يَشَاءُ وَيُعَذِّبُ مَنْ 
يَشَاءُ“İster bir şeyi açığa vurun isterse içinizde tutun! Allah 
onunla sizi hesaba çekecektir.” âyet-i kerimesi indiğinde de benzer 
bir durum yaşanmıştı. Cenâb-ı Hak bu âyet-i kerimede, azim ve cehdleri söz 
konusu olmasa, tavır ve davranışlarına aksetmese dahi, hayalleri kirleten, 
tasavvurları bulandıran, taakkule bir çelme takan yani fiil hâline gelmese de 
bir yönüyle fiile dönüşmesi istikametinde tetikleyici bir fonksiyonu bulunan 
münasebetsiz tahayyül ve tasavvurlardan hesaba çekileceklerini ifade 
buyuruyordu. Her şeyi çok iyi okuyan, çok iyi anlayan ve çok iyi değerlendirmeye 
tâbi tutan sahabe-i kiram efendilerimiz bu âyet nazil olunca öyle ızdırap 
duymuşlardı ki, yaşadıkları bu hâli gökten düşmekten daha ağır bir durum olarak 
ifade etmişlerdi. Bundan dolayı bir kez daha, yine bir alın nasırlaşması, yine 
dizlerin nasır bağlaması ve yine maratonu kazanma adına meseleyi çok yüksek 
tutma, çıtayı yüksek bir noktaya koyarak değerlendirme söz konusu olmuştu. Evet, 
onlar Allah’a öyle bir teveccühte bulunmuşlardı ki, bu teveccühleriyle bir kez 
daha rüşdlerini ispat etmişlerdi. Onlar bu imtihanı kazanınca Cenâb-ı Hak da 
Bakara sûresinin son iki âyet-i kerimesini inzal buyurarak meseleyi tadil 
buyurmuştu. 
 
Keyif ve Zevkle İçilen Bir Çayın Hesabı 
Vâkıa bir insan, usülü’d-din ve kelam metodolojisine göre, içinden geçirdiği 
şeylerden dolayı sorumlu olmaz. Yani objektif mükellefiyet açısından, bir insan 
ağzıyla söylemez, gözüyle iradî olarak günahın içine girmez, el, ayak, dil ve 
dudak gibi organlarıyla halt karıştırmazsa, akıldan geçenler günah olarak 
yazılmaz. Bizim gibi avam halk için geçerli olan budur. Havassa göre ise 
sübjektif mükellefiyet açısından, hayalin kirlenmesi bile tevbe ve istiğfarı 
gerektiren bir hâldir. Meselâ çay içiyorsunuz. Şeker ve limonunu kattığınız çayı 
yudumlamak çok hoşunuza gitti ve çok zevk aldınız. Hemen o esnada, “Eğer 
Rabbim’in bunda muradı yoksa…” deyip kendinizi sorgulamıyor; hayalinize çarpan 
ve sübjektif içtihadınıza göre yakışıksız bulduğunuz o hâle karşı istiğfarda 
bulunmuyorsanız, konumunuzun hakkını veremiyorsunuz demektir. Ve yine diyelim 
ki, insanlar geldi ve size dediler ki: “Elhamdülillah, dünyanın dört bir yanında 
öyle bir fütuhat ve açılım var ki, bunda herkesin bir gayret ve cehdi olsa da, 
bu açılımın temelinde sizin tavsiyeleriniz var.” Eğer siz böyle bir meselenin 
ruh ve gönül dünyanızda yapacağı azim tahribata karşı bir kenara çekilip elli 
defa “Estağfirullah ya Rabbi! Estağfirullah ya Rabbi!” demiyorsanız O’na karşı 
vefasızlık yapıyorsunuz demektir. 
Büyük zatlar, durdukları basamağa göre Allah’la (celle celâluhu) hep böyle 
bir münasebet arayışı içinde olmuşlardır. Evet, onlar hayallerine çarpıp geçen 
şahaplar karşısında bile tir tir titremiş ve Cenâb-ı Hakk’a karşı tevbe ve 
istiğfarda bulunmuşlardır. Bir kez daha ifade edelim ki, bütün bunlar sübjektif 
mükellefiyet çerçevesinde ele alınacak mevzulardır. 
İşte sahabe efendilerimiz, âyetler karşısında bu ölçüde bir hassasiyet 
göstermişlerdir. Onlar, meselenin ağırlığından dolayı hiçbir zaman ilâhî 
emirleri istikrahla karşılamamış, yılgınlık göstermemiş ve bıkkınlığa 
girmemişlerdir. İşin ağırlığı canlarını gırtlaklarına getirdiği noktada da 
hâllerini Efendiler Efendisi’ne arz etmişlerdir. Biz, misal olması bakımından 
birkaç âyetle iktifa etmiş olsak da, aslında birçok âyet karşısında sahabe-i 
kiram efendilerimizin durumları bundan farklı değildi. Onlar, Kur’ân’ın her bir 
âyet-i kerimesini kendilerine inmiş gibi değerlendiriyorlardı. Önlerindeki 
Mükteda-yı Küll, Rehber-i Ekmel’in enginlik ve derinliği içinde meselelere 
yaklaşıyor ve O Eşsiz Rehber nasıl hareket edip nasıl davranıyorsa onlar da öyle 
olmaya çalışıyorlardı. Çünkü bir insanı delicesine seven biri, urbasıyla, kılık 
ve kıyafetiyle dahi sevdiği o insana benzeme gayreti içinde olur. Hatta elinden 
gelse, mümkünse estetik ameliyat yaptırarak şeklen dahi ona benzemeye çalışır. 
İşte sahabe-i kiram efendilerimiz de, ibadet ü taat tavrıyla Habib-i Kibriya 
Efendimiz’e (sallallâhu aleyhi ve sellem) benzemek için ölesiye bir gayret sarf 
ediyorlardı. Ama bazen bu durum onlara çok ağır geliyordu. İşte böyle bir durum 
neticesinde bir gün onlar Resûl-i Ekrem Efendimiz’e (sallallâhu aleyhi ve 
sellem) gelerek kendilerine az soluk aldıracak bir kıssa talebinde 
bulunmuşlardı. Onların bu istekleri murad-ı ilâhiye muvafık düştüğünden Cenâb-ı 
Hak da sûre-i Yûsuf’u indirmişti. 
En Güzel Kıssa ve Hüsn-ü Âkıbet 
Yûsuf sûresi; Seyyidina Hazreti Yusuf ve onun muhterem, mükerrem ve mübeccel 
pederleri Hz. Yakup (alâ nebiyyinâ ve aleyhimessalâtü vesselâm) etrafında döner. 
Hz. Yusuf’un çektiği çeşit çeşit sıkıntılardan ve neticede Hakk’ın inayetiyle 
onlardan kurtuluşu ve maddî-mânevî mazhar kılındığı lütuf ve ihsanlardan 
bahseder. Hz. Yusuf’un kardeşlerinin, çocukluk döneminde ona karşı yaptıkları 
bazı kusurlar anlatılır. Gerçi o kusurlar bizimkilerin yanında deryada katre 
kalır. Çocukluğumda Hz. Yûsuf’un kardeşleriyle ilgili, “Bir peygamber evladı 
bunları nasıl yapabilir?” gibi bazı mülâhazalarım olmuştu. Ancak o günden bu 
güne belki elli defa “Estağfirullah ya Rabbi” demişimdir. Çünkü peygamber evladı 
olmaları itibarıyla, onların da peygamber olma ihtimalleri vardır. 
 Evet, Hz. Yusuf (alâ nebiyyinâ ve aleyhissalâtü vesselâm), kardeşleri 
tarafından kuyuya atılmış ve sıkıntılara maruz kalmış olsa da, kuyu onun için 
nâzırın evine ulaşan bir koridora dönüşecektir. Zira bir kervan tarafından 
kuyudan çıkarılıp köle olarak satıldığında, iç derinlik ve güzelliğinin zarfı 
konumunda bulunan dış güzelliği dolayısıyla herkes ona talip olmuş ve âdeta 
başına üşüşmüşlerdi. Ancak Mısır’ın nâzırı onu satın almıştı. Hz. Yusuf, burada 
da yine farklı bir imtihana tâbi tutulmuş ve neticede zindana düşmüştü. Ancak 
bütün bu sıkıntıların sonucunda o, sarayda herkesin imreneceği bir konuma 
gelmişti. Ancak bundan öte Cenâb-ı Hak onu, peygamberlik dünya görüşünün, tabiri 
caizse peygamberlik felsefesinin Kıptiler, ehramlar dünyasına girmesine vesile 
kılmıştı. 
İşte dikkatli bir nazarla takip edildiğinde, Kur’ân-ı Kerim’in ifadeleri 
içinde, bu sûrede, ne zaman bir kapı kapanıyor gibi görünse, hemen bir başka 
kapının aralandığı ve o kapı aralığının müjdesinin verildiği görülecektir. Evet, 
bir yerde kapı o büyük peygamberin üstüne kapanıyor gibi olduğunda, Kur’ân’ın 
beyanı içinde, o kapıyı aralayacak öyle bir ifade görürsünüz ki, âdeta kapının 
cızırtılarını duyar gibi olursunuz. Bu sûre-i celîlede, bir kısım zorluk ve 
meşakkatlerden sonra, ilim ve hikmetin temsilcisi Hz. Yusuf’un şahsında nübüvvet 
ruhunun Mısır’a girip orada intişar edişini.. hakeza bir kısım sıkıntılar 
çektikten sonra Hz. Yakub’un, rampadan Allah’a yükseliyor gibi peygamberan-ı 
zîşan arasında önemli bir makama yükselişini.. Hz. Yusuf’un 
kardeşlerininتَاللهِ لَقَدْ آثَرَكَ اللهُ عَلَيْنَا وَإِنْ كُنَّا 
لَخَاطِئِينَ“Vallahi de, tallahi de Allah seni bize üstün kılmıştır. Doğrusu 
bizler suçlu idik!” ifadeleriyle dile getirdikleri itiraflarını ve bu 
itiraflarıyla kendi ufuklarında evc-i kemal-i insaniyete çıkışlarını.. ve daha 
pek çok hikmet parıltısını müşâhede edersiniz. Bütün bunlar insanın içine 
inşirah salmaktadır. Kur’ân ezelden gelip ebede gittiğinden dolayı, bu sûre 
nasıl Asr-ı Saadet insanının gönlüne inşirah salmaktadır, aynı şekilde günümüz 
mü’minlerinin kalblerine de bir beyan zemzemesi hâlinde akıp durmaktadır ve 
bundan sonra da kıyamete kadar akıp duracaktır. Dolayısıyla bir hikâye tarzında 
anlatılsa da, bu sûreye asla mücerred bir hikâye gözüyle bakılmamalıdır. O, 
birçok insanın sergüzeştini anlatan, bir aile etrafında örgülenen, insanlara 
ders veren, ilim yörüngeli, hikmet tezahürlü bir sûre-i celîle-i kerime-i 
mübecceledir. 
Meselenin daha iyi anlaşılması adına sofilerin meclislerinde yaşanan bir hâli 
size anlatayım. Cenâb-ı Hak, bir dönem, mehabet ve mehafetle tüllenen bir kısım 
ehlullahın meclisinde –pek bir şey anlamadığım ve istifade edemediğim hâlde– 
bulunma imkânını bahşetti. Zannediyorum siz, o imkânı elde etseydiniz, benim 
gibi olmaz, onların bu ahvalinden pek çok istifade ederdiniz. Evet, onlar tam 
bir mehafet ve mehabet insanıydı. Çok ciddi durur, çok ciddi konuşur ve çok 
ciddi bir hayat yaşarlardı. Öyle ki insanın kalbini ağzına getirecek, yüreğini 
hoplatacak şekilde sözler sarf ederlerdi. Dolayısıyla çevrelerinde bir daralma 
ve sıkışma olur ve insanlar boğulacak hâle gelirlerdi. İşte bu noktada gayet 
latîf bir espri ve mizah ile âdeta çevresindekilere biraz oksijen aldırır, 
akciğerlerine biraz oksijen püskürtür ve böylece onların rahat bir nefes 
almalarını temin eder ve onları dinlendirirlerdi. Diyelim ki çok ağır bir 
meseleden bahsediyorlar. Çevresindeki insanlarda o daralma ve sıkışmayı 
gördüklerinde hemen güzel bir menkıbe anlatır ve bir tebessümle beraber onlara 
bir soluk aldırırlardı. Belki sizler de anlatmaya çalıştığım bu tür hâdiselere 
değişik vesilelerle şahit olmuşsunuzdur. 
İşte tam olarak bu hâle benzetemesek de, bir bakış açısı olarak, hikmet 
edalı, ilim yörüngeli böyle bir sûre-i celîlenin, bir yönüyle, Allah’tan gelmiş 
emirlere im’ân-ı nazar etmiş, yoğunlaşmış, onları kendine iniyor gibi algılamış, 
içselleştirmiş ve yaşamış olan sahabe-i kiram efendilerimizi ferahlatmak adına 
nazil olduğunu düşünebiliriz. Zira bu sûre-i celîlede, bazen bir burkuntu 
yaşansa da, ardından inşirah gelmiş, ardından başka bir burkuntu yaşanmış ama 
onu da bir inşirah takip etmiş ve derken encamı itibarıyla hüsnü akıbet ve zafer 
söz konusu olmuştur. Evet, sûrenin sonunda anlatılan, Mısır ufkunda Cenâb-ı 
Nâm-ı İlâhî’nin şehbal açması, Hz. Yusuf’un belli bir makama gelmesi, babasına 
kavuşması öyle hâdiselerdir ki, geçmişte olan acı hatıraların hepsini 
unutturmuştur. Hazreti Pîr-i Mugan, Şem-i Taban’ın ifadeleri içinde; elemi 
gitmiş, lezzeti kalmıştır. O çetin imtihanlar sadece bir vakıa-yı mübeccele-i 
mükerreme haline gelmiştir. 
Netice itibarıyla diyebiliriz ki, Yusuf sûresi, bir taraftan upuzun bir 
sergüzeşti içinde, ilim ve hikmet yörüngesi etrafında pek çok ders ve ibreti 
ihtiva etmektedir. Diğer taraftan da bin bir çeşit bela ve musibetler içinde 
bulunan günümüz mü’minleri için bir ümit ve inşirah kaynağı olarak gönüllerimize 
su serpmektedir. ____________________________ I Buhârî, Bed’ü’l-halk 
7. II Âl-i İmrân sûresi, 3/102. III Teğâbün sûresi, 64/16. IV Bakara 
sûresi, 2/284. V Yûsuf sûresi, 12/91.
</div>

Tesellibahş Bir Beyan Zemzemesi: Yusuf Sûresi