Kırık Testi

<div class="elementor-widget-container">
Soru: Bir hadis-i şerifte, bazı günahlara; namaz, oruç ve 
hac gibi ibadetlerin bile kefaret olamayacağı ama helal maişet talebiyle alâkalı 
sıkıntıların onları silip süpüreceği ifade ediliyor. Bu hadis-i şerifi nasıl 
anlamalıyız? 
Cevap: Evet, bir hadis-i şerifte Resûl-i Ekrem 
Efendimiz’in (sallallâhu aleyhi ve sellem), sahabe-i kiram efendilerimize; 
إِنَّ مِنَ الذُّنُوبِ ذُنُوبًا لَا يُكَفِّرُهَا الصَّلَاةُ وَلَا 
الصِّيَامُ وَلَا الْحَجُّ وَلَا الْعُمْرَةُ“Öyle günahlar vardır 
ki, onlara namaz, oruç, hac ve umre dahi kefaret olamaz.” buyurduğu; 
Ashab-ı Kiram’ın “Ey Allah’ın Resûlü! O günahlara kefaret olacak nedir?” diye 
sormaları üzerine de Resûl-i Zîşân Efendimiz’in (aleyhissalâtu vesselâm); 
اَلْهُمُومُ فِي طَلَبِ الْمَعِيشَةِ“Maişet talebi için 
çekilen sıkıntı ve kederler.” diye cevap verdiği rivayet edilmektedir. 
(et-Taberânî, el-Mu’cemü’l-evsat 1/38) 
 
Hadis-i şerifin izahına geçmeden önce, evvela, Kur’ân ve Sünnet’in doğru 
okunup doğru yorumlanmasında ulema-i muhakkikînin, hassasiyetle üzerinde durduğu 
temel bir düsturu hatırlatmak istiyorum. Değişik vesilelerle ifade edildiği 
üzere, ister bir âyet-i kerime, isterse bir hadis-i şerif olsun, onları doğru 
bir şekilde anlayıp yorumlayabilmek için küllî bir nazar ve bütüncül bir bakış 
açısına sahip olmak ve o nazar ve bakış açısıyla âyet veya hadisi anlamaya 
çalışmak gerekir. İşte bu düsturdan hareketle, diğer nassları da göz önünde 
bulundurarak umumi mânâda Kur’ân ve Sünnet’e baktığımızda, rızık talebi peşinde 
çekilen sıkıntının; namaz, oruç ve haccın yerini tutamadığı görülecektir. Umre 
nafile bir ibadet olması dolayısıyla onun için belki mülâhaza dairesini açık 
tutabiliriz. Ancak bildiğiniz üzere namaz, dinin direği, nurudur; sefine-i dini, 
namaz yürütür ve namaz cümle ibadetin piridir. Oruca gelince, Peygamber 
Efendimiz (sallallâhu aleyhi ve sellem) onun için: 
اَلصِّيَامُ جُنَّةٌ مَا لَمْ يَخْرِقْهَا“Oruç, (riya 
ve süma ile veya diğer aza ve cevarihe oruç tutturmamak suretiyle) zayi 
edilmediği, yırtılıp delinmediği sürece insan için koruyucu bir zırh ve 
kalkandır.” (Ali el-Müttakî, Kenzü’l-ummâl 8/443) buyurmuşlardır. Hac ise 
insanın bütün günahlarından arınıp temizlendiği bir arınma kurnası gibidir. 
Hususiyle Arafat, insanın bütün günahlarının döküldüğü ulvî ve mukaddes bir 
mekândır. Dolayısıyla, denilebilir ki, bir açıdan hacca muadil hiçbir şey 
olamaz. O halde namaz, oruç ve hac gibi ibadetlerin dindeki o muallâ yerlerini 
hiçbir zaman hatırdan çıkarmadan, bu ve benzeri hadis-i şeriflerin mânâ ve 
maksadını anlamaya çalışmak gerekir. Derd-i 
Maişet ve Allah’la İrtibat 
 
İşte bu açıdan meseleye bakıldığında, evvela bilinmesi gerekir ki, hadis-i 
şerifte geçen, “humum” kelimesinin ifade ettiği mânâ, sadece geçim derdi 
neticesinde insanın yaşadığı üzüntü ve sıkıntı olarak anlaşılmamalıdır. O, daha 
geniş ve şümullü bir çerçevede ele alınmalıdır. Evet, insanın geçim yolunda, 
harama düşmemek için kılı kırk yararcasına bir hassasiyet içinde hayatını 
sürdürme düşüncesi ve bu istikamette içten içe duyduğu dert ve ızdırap da 
hadis-i şerifteki “humum” ifadesinin muhtevasına dâhildir. Tarih boyu Allah 
dostu pek çok büyük zat böyle bir endişeyle tir tir titremiş ve bu sebeple rızık 
endişesinin; kulluklarına, Allah’la irtibatlarına bir mani teşkil etmemesi için 
Cenâb-ı Hakk’a dua ve tazarruda bulunmuşlardır. Meselâ Hasan Şazilî, Abdülkadir 
Geylanî ve İstanbul’un âbide şahsiyetlerinden biri olan Ebu’l-Vefa Hazretleri, 
kendilerini rızık hemminden halas eylemesi için Cenâb-ı Hakk’a yalvarıp 
yakarmışlardır. Çünkü rızık endişesi, bir yönüyle, “bugünüm, yarınım” dedirtmek 
suretiyle insanın Allah’a karşı olan/olması gereken tevekkülünü sarsabilir; 
sarsıp onun Rabbisiyle olan münasebetine zarar verecek bir noktaya gelebilir. 
Böylece insan, daha bugünden, yarının, ertesi günün korkusunu yaşamaya başlar, 
hatta aklı-zihni yarınları bırakıp öbür günler endişesiyle dolup taşar. Bu korku 
ve endişeler secdede bile onu rahat bırakmaz. Öyle ki insan, Allah’a en yakın 
olduğu secde anında dahi, bir taraftan Allah’a dua ederken, diğer yandan da 
maişet derdi kafasını meşgul eder. Hani, konuyla alâkalı Ebu Hanife 
Hazretleri’nin bir menkıbesi anlatılır: O dönemde Hazret-i İmam-ı Hümam yaptığı 
içtihatlarla öyle meşhur olmuştur ki, kimin ne problemi varsa çözüm adına hemen 
ona müracaat etmektedir. Bir gün, eşyasını kaybeden bir şahıs, ona gelerek 
yitiğini nasıl bulacağını sorar. Hz. İmam onu dinledikten sonra, “Git, abdest 
al, iki rekât namaz kıl, sonra gel!” buyurur. O zat abdest alıp namaza durduktan 
sonra, kaybettiği şey her ne ise, orada hemen aklına geliverir. 
İşte bu menkıbede olduğu gibi, kafanızdan silinip gitmiş bazı şeyler vardır 
ki, kendinizi ibadet ü taata verdiğiniz esnada şeytan uzaktan lümme-i 
şeytaniyenize oklar atar ve sizi onunla meşgul eder. Normal zamanlarda aklınıza 
gelmeyecek şeyler namazda geliverir. Aynı husus rızık düşüncesi için de 
geçerlidir. O da sizinle namazınızın arasına girerek, kalblerin Allah’la 
buluşmasına mani olabilir. Hâlbuki Râbiatü’l-Adeviyye felsefesiyle meseleye 
baktığımızda, bugün yiyecek bir şeyi olan kimsenin yarın ne yiyeceğini düşünmesi 
Allah’a karşı tevekkülsüzlük demektir. Bu açıdan o büyük zatlar Allah’tan (celle 
celâluhu) içlerindeki böyle bir arzu ve duyguyu izale edip, bunun yerine 
kalblerinde sadece 
إِنَّ اللّٰهَ هُوَ الرَّزَّاقُ ذُو الْقُوَّةِ 
الْمَتِينُ“Bütün mahlûkların rızkını veren Rezzak-ı âlem, kuvvet 
ve metanet sahibi Hazreti Allah’tır.” (Zâriyât sûresi, 51/58) hakikatinin 
yer almasını istemişlerdir. Evet, o büyük kametler, rızıklarını verenin Rezzâk-ı 
Kerîm olduğu gerçeğini her zaman içlerinde duymayı, o duyguyla dolmayı ve 
böylece kalb ve zihinlerinin sadece ve sadece O’nunla meşgul ve meşbu olmasını 
dilemişlerdir. Eğer insan, böyle bir tecrit mülâhazasıyla, rızık talebinin, 
Allah’la irtibatın yerini almaması, O’nunla münasebeti zedeleyecek, çatlatacak 
bir unsura dönüşmemesi için Cenâb-ı Hakk’a yalvarıp yakarıyor ve bu hedef 
istikametinde içten içe dert ve ızdırap duyuyorsa işte bu, bir yönüyle orucun 
da, namazın da, haccın da önüne geçebilir. 
 
Tabiî helal rızık talebi peşinde bulunuyorken, insanın yaşadığı her sıkıntı, 
meşakkat ve hüzün bu çerçevede olmayabilir. Çünkü her ibadetin bir dış rükün ve 
şartları; bir de hudû ve huşû gibi iç zenginlik ve iç derinliğine ait 
hususiyetleri vardır. Zahire göre hükmetme mecburiyetinde olan bizler, zahirî 
şart ve rükünleri yerine getirilen bütün ibadetlerin sahih olduğuna itimat eder; 
onların iç derinlik ve keyfiyetiyle alâkalı herhangi bir değerlendirmede 
bulunmayız. Meselâ namaz kılan bir insanı gördüğümüzde, zahiren kıldığı namaza 
göre hüküm veririz. Yoksa bu şahıs, ‘namazını içten, samimi bir kulluk edasıyla 
kıldı mı; kıyamdayken tam bir kemerbeste-i ubudiyet içinde hakikaten kimin 
karşısında olduğunu hissetti mi, rükûda Allah karşısında bir asa gibi iki büklüm 
olduğunu duydu mu, secdesinde Allah’a en yakın olduğu hâlin bu hâl olduğu 
şuuruyla hareket etti mi?’ ve benzeri hususların değerlendirilmesi bizi alâkadar 
etmez. Zira biz, 
نَحْنُ نَحْكُمُ بِالظَّاهِرِkaidesi gereğince insanların 
zahire yansıyan davranışlarına bakar, ötesine karışmayız/karışamayız. 
 
Helal Rızık ve Aile Fertleri 
Saniyen, günümüzde olduğu gibi helal rızkın kazanılmasının çok zorlaştığı, 
her şeyin haramın kir ve levsiyatına bulaşıp öyle bir kanalın içinden çıkıp 
geldiği dönemler olabilir. Hâlbuki haram-helal mevzuu dinimizde o kadar 
önemlidir ki, fukaha-i kiram Müslümanlığın helal ve haramdan ibaret olduğunu 
söylemişlerdir. Bir insan namazını kılıp orucunu tutsa da, eğer helalinden 
rızkını kazanma hususuna dikkat etmiyorsa ona kâmil bir Müslüman denemez. Evet, 
kâmil bir Müslüman, rızkının nereden ve nasıl geldiğine çok dikkat etmeli, onun 
içine bir arpa ağırlığı ölçüsünde dahi haramın girmesine asla meydan 
vermemelidir. İşte bir insan, helal kazanç noktasında şartların ağır olduğu 
böyle bir zamanda, bu mevzu üzerine yoğunlaşır, dikkat kesilir, edip eylediği 
her şeyin helalinden olmasına azamî derecede hassasiyet gösterirse, Cenâb-ı Hak 
da, bir yönüyle onun bu dert, gayret ve ızdırabını namaz, oruç ve hac gibi kabul 
buyurur. 
Salisen, bizim İslamî geleneklerimiz ve aile yapımız açısından bir insan, 
kendisinin olduğu gibi, uhdesine aldığı kimselerin rızıklarının helal olmasına 
da azamî derecede dikkat etme mecburiyetindedir. Onun için kütüb-i fıkhiyede, 
helal yoldan ailenin maişetini temin edip edememe durumuna göre, ferdin 
izdivacının hükmü ele alınmıştır. Buna göre bazı Hanefi fukahasınca harama 
girecek bir insanın evlenmesinin farz olduğu; ciddi harama girme ihtimali 
bulunmayan fakat kendini kontrol edememe durumunda olan bir kimsenin ise 
izdivacının vacip olduğu ifade edilmiştir. Buna karşılık harama girme endişesi 
bulunmayan ve kendini de kontrol etmesi kavi görünen bir kimse için izdivacın 
sünnet olduğu dile getirilmiştir. Çünkü Peygamber Efendimiz (sallallâhu aleyhi 
ve sellem): 
تَنَاكَحُوا تَكْثُرُوا فَإِنِّي أُبَاهِي بِكُمْ الْأُمَمَ يَوْمَ 
الْقِيَامَةِ“Evlenin, çoğalın, zira ben, kıyamet gününde sizin 
çokluğunuzla iftihar ederim.” (Abdürrezzak, el-Musannef 6/173) buyurmuştur. 
 
Günümüz Şartlarında İzdivaç ve Ailenin Önemi 
Fıkıh kitaplarında evliliğin hükmünün açıklandığı yerlerde ele alınan bir 
husus daha vardır: Eğer bir insan eşine, çoluk çocuğuna şüpheli veya haram şey 
yedirecekse onun evlenmesinin mekruh olacağı hükmüne varılmış ve böyle birinin 
evlenmemesinin daha uygun olacağı ifade edilmiştir. Helal kazancın önemine 
işaret etmesi bakımından bu husus ehemmiyet arz etse ve şüpheli şeyler yedirme 
ihtimali bulunan bir kimsenin evlenmesi bir vebal olsa da, günümüz şartlarını 
nazar-ı itibara alınca bir kısım fukahanın bu mülâhazasına iştirak edilemeyeceği 
kanaatindeyim. Evet, keşke bütün ömrümüz boyunca şüpheli tek bir nohut tanesi 
dahi gırtlağımızdan aşağı gitmese, midemize inmese; keşke yeme, içme ve hayatın 
diğer sahalarında hiç mi hiç haramlara girmesek! Fakat beri tarafta, günümüzde 
bekâr kalmanın kendine göre öyle bir kısım riskleri vardır ki, bu durum asla göz 
ardı edilemez/edilmemelidir. Bu noktada, her iki durumda da söz konusu olan 
riskleri tartıp değerlendirmek ve hangisi daha fazla, insanı batırıcı, alıp 
götürücü, bitirici ve insan için tehlikeliyse ona göre iyi bir tercihte bulunmak 
gerekir. 
Evet, fukaha-i kiramdan bazılarınca eşine, çocuklarına haram yedirecek bir 
insanın evlenmeyerek mücerred kalması evla görülmüştür. Zannediyorum ulema-i 
kiramdan uzzab da bu mülâhazaya bağlı olarak hayatlarını münferit 
geçirmişlerdir. Ancak bunlar az yemiş, az içmiş, hayrete varmış, kendilerinden 
fâni olmuş, Allah’ı bulmuş ve O’nun izn u inayetiyle, günahlara hiç girmeden 
hayatlarını hep bu çizgide sürdürmüşlerdir. Ancak sokakların levsiyat akıttığı, 
ahlaksızlığın gemi azıya aldığı, insanın gözüne-kulağına, diline-dudağına hâkim 
olabilmesinin çok zor olduğu günümüz şartlarında, çoluk çocuğuna şüpheli şeyler 
yedirme ihtimali var diye, bir insanın evlenmemesinin daha uygun olacağını 
söyleyemeyiz. Zira böyle bir durum, –hafizanallah– insanları daha büyük bir 
vartaya atmak, onları cismaniyet ve nefisleriyle baş başa bırakıp daha büyük bir 
felakete sürüklemek demektir. Evet, ben böyle bir dönemde, biraz önce dikkat 
çektiğimiz, bazı fukahanın ifade ettiği disipline bağlı olarak mücerred kalmayı 
tehlikeli buluyorum. Hatta Ömer b. Abdülaziz Hazretleri’nin yaptığı uygulamayı 
göz önünde bulundurarak, meseleyi daha da ileri götürüp diyorum ki, gençlerimiz, 
bedenî ve cismanî hayata uyandıkları dönemde, harama adım atmalarına fırsat 
vermeden hemen ellerinden tutulmalı ve kendilerine, evlilik hususunda 
yapılabilecek her türlü yardım yapılmalıdır. Bildiğiniz gibi kaynaklarda Ömer b. 
Abdülaziz Hazretleri’nin gençleri evlendirme mevzuunda şöyle bir uygulamasından 
bahsedilir: Devlet yetkilileri halife Ömer b. Abdülaziz Hazretleri’ne gelip 
bütçede fazlalık olduğunu, devlet kasasında çok fazla para bulunduğunu haber 
verirler. O, önce, ne kadar fakir fukara varsa, onlara o paranın dağıtılması 
emrini verir. Bütün fakir fukaraya para dağıtılır, öyle ki zekât verilebilecek 
ölçüde fakir kimse kalmaz; ancak yine de hazine dolup taşmaktadır. Bunun 
akabinde, Ömer b. Abdülaziz Hazretleri, mevcut imkânların, on beş yaşına giren 
gençlerin evlendirilmelerine yardımcı olunması için kullanılmasını emreder. 
Bu mevzuyla alâkalı verilebilecek bir başka misal de, Muhammed Bahauddin 
Nakşibend Hazretleri’yle alâkalı anlatılan şu vakıadır: O, bir gece mübarek 
hanesine döndüğünde, mübarek hanımı, “Efendi, bizim kız bu gece rüştünü idrak 
etti.” der. Hazret, gece hiç uyumadan kalkar, ders verdiği veya müritlik 
münasebetiyle kendisine bağlı bulunan talebelerin medreselerini dolaşır. Gece 
yarısı herkes uyurken, medresede Alaeddin Attar Hazretlerinin odasının ışığının 
yandığını görür. İçeriye girdiğinde de onu güzel bir hâl içinde bulur. Ona, 
“Oğlum, benim kızım bu gece rüştünü idrak etti. Onu seninle evlendirmek 
istiyorum.” der. O da bu teklifi emir bilip memnuniyetle kabul eder. Belki öyle 
bir sultanın kerime-i muallası için binlerce insan, kendisinin tercih edilmesini 
isterdi. Ancak bu mazhariyet, daha sonra silsile-i zehebin önemli halkalarından 
birini teşkil edecek olan Alaeddin Attar Hazretlerine nasip olur ve hakikaten o 
altın halkadan daha nice halkalar meydana gelir. Görüldüğü üzere, bu menkıbeye 
göre, Muhammed Bahauddin Nakşibend Hazretleri, mübarek kızının, kendini duyduğu, 
kendini bir beşer ve bir kadın olarak hissettiği andan itibaren, gözünün içine 
başka hayal girmesin diye hemen onu evlendirme teşebbüsünde bulunmuştur. 
Cehalet ya da Yıkılan Yuvalar 
Bana kalsa, elimden gelse ben de bu mevzuda mevcut imkânları seferber eder, 
gençlere yardımcı olmaya çalışırdım. Tabiî bunu yaparken, günümüzün genç 
nesillerinin izdivaç, aile, çoluk çocuk gibi mevzularda gerekli bilgi ve 
donanıma sahip olması için de elimden gelen gayreti sarf ederdim. Çünkü 
hakikaten günümüzde gençlere bu mevzuda ciddi bir eğitim verilmiyor, onlar bu 
konuda gerekli bilgi ve donanıma sahip olarak yetiştirilmiyorlar. Bundan dolayı 
aklıma geliyor ki, üniversite, hatta liselerin bünyesinde aile ve evlilikle 
alâkalı, muhatapların seviye ve konumuna göre seminerler verilebilse. Hatta 
devletin uygun göreceği şekilde, bu mevzu belli bir disipline bağlansa, şahıs, 
gerekli bilgi, donanım ve ehliyete sahip olduğunu ispat edip bir tür evlilik 
sertifikası aldıktan sonra o şahsın evliliğine müsaade edilse. Meselâ bu 
seminerlerde evliliğin insanın omuzları üzerine yüklediği vazife ve 
sorumluluklar, eşler arasında iyi bir münasebet ve geçim için dikkat edilmesi 
gereken hususlar, çocuk yetiştirme ve terbiye usulleri, evlilikte karşılaşılan 
bazı sıkıntı ve meşakkatlere katlanmanın Allah indindeki kıymet ve yeri, 
boşanmanın her iki taraf ve çocuklar için nasıl bir âfet, nasıl bir bela olduğu… 
gibi hususlar ilim ve yaşanmış tecrübelerin ışığı altında evlenecek gençlere 
anlatılıp öğretilebilir. Çünkü bildiğiniz gibi, bilhassa Batı toplumlarında 
boşanma oranları çok ciddi boyutlara ulaşmış durumda ve aile müessesesi tabir 
caizse gümbür gümbür büyük bir çöküş yaşamaktadır. Esasında bu mevzuda bizim 
durumumuz da pek iç açıcı değildir. Çünkü bizim toplumumuzda da boşanma oranları 
ciddi bir artış göstermekte ve tam bir çöküş gerçekleşmese de bizde de aile 
müessesesi çok ciddi bir sarsıntı yaşamaktadır. Ümit ederim toplum olarak bir an 
önce bu tehlikenin farkına varır ve ne yapılması gerekiyorsa onları yapmaya 
koyuluruz. 
</div>

Helal Rızık İçin Çekilen Sıkıntılar ve Affedilen Günahlar