Evet, bir kez daha ifade edeyim ki, tarih boyu, yetişmemiş insanlar hep problem çıkarmıştır. Binlerce Haricî bir araya toplanıp kendilerince bazı iddialarda bulunmuşlardır. Ümmetin allâmesi unvanıyla serfiraz İbn Abbas Hazretleri⁷ onların yanına gidip “Siz böyle bir iddiada bulunuyorsunuz ancak mesele şu şekildedir.” dediğinde içlerinden yüzlercesi, “Allah Allah! Biz bu meseleyi hiç böyle anlamamıştık!” cevabını vermişlerdir.⁸ Belki bunların içinde her gün yüz rekât namaz kılan, üç günde bir Kur’ân-ı Kerim’i hatmeden insanlar vardı. Fakat aynı insanlar Hazreti Ali, Hazreti Muaviye, Hazreti Amr İbnü’l-Âs.. gibi sahabe efendilerimize küfür isnadında bulunabiliyorlardı.

Zira şahıslar bilinmesi gerekli olan mevzuları doğru ve etraflıca bilmiyor ve o doğru bilgiye göre hareket etmiyorsa her zaman bir problem olarak ortaya çıkabilirler. Bu durumda kemmiyet, keyfiyete rağmen bir gelişme kaydeder ve hafizanallah mesele öyle bir noktaya gelir ki, “Keşke bu ölçüde kemmî bir genişleme olmasaydı!” demek zorunda kalırsınız. Dolayısıyla insanlara boşluk yaşatmamanız için bilmeniz gerekli olan hususları bilmeniz, yaşamanız gerekli olan şeyleri hayatınıza hayat kılmanız gerekir. Siz namazınızı eda ederken huzur-u ilâhîde bulunuyor olmanın temkin ve şuuru içinde eda etmeli; secdeye gittiğinizde sineniz âdeta güveç kaynıyor gibi kaynamalıdır. İnsanlar sizi öyle görmeli; öyle görüp “Bunlar hakikaten Allah’a yürekten inanmış insanlar.” demeli ve sizin namazınıza hayran kalmalıdır. Elbette ki biz bunların hiçbirini “desinler” diye yapmayız. Fakat bunları tabiatımızın bir yanı ve derinliği hâline getirmeye çalışırız. Dolayısıyla insanlar, tabiata mâl olmuş bu derinlik ve keyfiyete muttali olduklarında, bir cazibe-i kudsiyeye kapılmış gibi “Benim aradığım da işte buydu, tam aradığımı buldum!” diyeceklerdir.